De wekker tikt zijn uren weg, die tellen verhalen. Ik word wakker, kijk naar mijn handen, handen die al decennia aan het werken waren, vrije tijd, bladzijde voor bladzijde van boeken omslaan en vingers door haren zijn gestreken, hebben dit allemaal bijgedragen en ik denk: van wie zijn deze dan?

Het is een merkwaardige spagaat waarin ik mij nu bevind. Aan de ene kant is het deze kale werkelijkheid, de onverbiddelijke optelsom van kalenderblaadjes. Drieëntachtig en een paar maanden rond de zon gedraaid. Een getal dat in archieven en op officiële formulieren met een zekere statistische vanzelfsprekendheid staat bijgeschreven. Maar vanbinnen? Vanbinnen is het stil gebleven op een heel specifieke manier, daar huist geen grijze eminentie met een wandelstok en een dekentje over de benen, daar woont nog altijd deze zelfde nieuwsgierige, soms wat ongeduldige ziel die ooit als jonge vent uit de startblokken schoot.

Ik kijk in de spiegel en ik zie de groeven van de tijd in mijn gezicht, de zilveren gloed van mijn haren op mijn hoofd, de lichte aarzeling in een knie bij het opstaan. Ik herken de buitenkant wel, maar ik geloof hem niet. Het voelt als een lening bij een bank waarvan ik de voorwaarden nooit heb gelezen.

De spiegel en de schaduw van het menselijk brein heeft een ingenieus zelfbeschermingsmechanisme of misschien wel een fundamentele blinde vlek. Het veroudert niet met zichzelf mee. De ik die ik op mijn vijfde jaar was, toen ik met open mond naar een mier keek, is in de kern dezelfde persoon gebleven. Ik staar nu uit het raam naar de herfstbladeren hier tegenover in het Spoorpark. Ik verander in lagen, niet in essentie. Ik bouw herinneringen op als verdiepingen van een huis, maar ik blijf zelf de bewoner op de begane grond.

Daarom is het zo ontluisterend om de krant open te slaan. De ochtendkrant is allang geen venster meer op de wereld alleen, het is een dagelijks condoleanceregister. Ik blader door de pagina’s en ik zie de overlijdensberichten, opgeteld zijn het rijen van namen van leeftijdgenoten die met bosjes zijn omvallen. Mensen die net als ik in dezelfde jaren leerden fietsen, dezelfde popmuziek uit een krakende radio hoorden komen, dezelfde historische verschuivingen meemaakten. En nu staan die leeftijdgenoten daar in kleine lettertjes, gevangen in een kader van zwarte randen.

Het is een harde confrontatie met de werkelijkheid. De wereld wordt compacter, de kring van bekenden dunt uit als een bos in de late herfst. Waar ik vroeger een feest kon bouwen met een volle kamer thuis, betrap ik mij er nu op dat ik op het kerkhof meer bekenden aantref dan daarbuiten. Dat is het wrange van een hoge leeftijd bereiken en ik word de laatste getuige van mijn eigen geschiedenis. Ik draag herinneringen mee van plekken die allang niet meer bestaan, van winkeltjes die plaatsmaakten voor parkeergarages, van mensen wier stemmen langzaam vervagen in mijn geheugen.

Het bedrog van de kalender en waarom voelt het dan zo ongeloofwaardig? Omdat leeftijd in wezen een abstract begrip is. Het is een wiskundige eenheid die door de maatschappij is bedacht om orde te scheppen in de chaos van het leven. Maar het leven zelf laat zich niet in schema’s vangen.

Als ik de straat opga en ik loop achter iemand die traag schuifelt achter een rollator, denk ik al snel, wat een oude man of vrouw loopt voor mij uit. Totdat ik besef dat die persoon misschien wel jonger kan zijn dan ikzelf, of dat ik er voor de buitenwereld er precies zo uitzie. Wij kijken naar de wereld vanuit ons eigen perspectief en in dat perspectief ben ik nooit oud. Ik ben hoogstens tijdelijk gehuld in een vermoeid omhulsel. Dat ongeloof, het hardnekkige gevoel dat ik ergens in de maling wordt genomen door de spiegel, is eigenlijk een teken van levenskracht. Het is de ziel die weigert te capituleren voor een cijfer. Het is het bewijs dat het vuur niet is gedoofd, hoe hard de wind buiten ook waait. Ik kan mij afvragen of mensen van mijn leeftijd datzelfde gevoel hebben. Het antwoord is te vinden in de stiltes achter de voordeuren. Velen zwijgen erover omdat ze bang zijn dat het niet hoort, dat ze moeten accepteren dat de herfst is ingezet. Maar die innerlijke jeugdigheid, dat stille protest tegen de vergankelijkheid, dat is universeel.

De krimpende wereld en mijn vergrote blik, valt niet te ontkennen dat de wereld kleiner wordt. Niet alleen door het verlies van dierbare, vrienden en tijdgenoten, maar ook door fysieke grenzen. De horizon trekt zich langzaam terug. Waar ik vroeger spontaan in de auto stapte om naar het buitenland te reizen, worden de reizen nu vele male kleiner. Het gaat nu van de stad naar het dorp, van het dorp naar de straat, van de straat naar de stoel bij het raam.

Die krimpende wereld heeft twee kanten. Aan de ene kant brengt het een zekere eenzaamheid met zich mee, een gevoel van isolatie in een samenleving die raast, digitaliseert en in hoog tempo doorgaat alsof er geen gisteren bestaat. De jongere generaties rennen bij mij voorbij in een bubbel van haast en digitale schermen, en ik sta op een rustig perron waar de treinen minder vaak stoppen.

Aan de andere kant biedt die kleinere wereld een ongekende helderheid. Wat er nog overblijft, krijgt intens veel meer waarde. Een goed gesprek met een kop koffie, de warmte van de zon op mijn gezicht in een stoel op mijn balkon. Het ritselen van de bladeren, de herinnering aan geliefde personen die er niet meer zijn maar in gedachten en figuren onze kamer vult, dat zijn mijn ankers geworden vandaag. De ballast is eraf. Ik hoef niets meer te bewijzen. De carrière is voltooid, de opvoeding is klaar, de meningen van anderen wegen minder dan een veertje. Ze doen maar.

Het geheim van het nu en als je drieëntachtig en een paar maanden bent en je herkent dat vervreemdende gevoel, dat je misschien naar een vreemde kijkt in de spiegel terwijl je vanbinnen nog springlevend bent, dan is dat geen teken van ontkenning of van dementie. Het is juist het toppunt van helderheid. Het laat zien dat je de vorm van het leven loskoppelt van de essentie ervan.

De krant mag dan schrijven over de statistieken, over onze generatie die dunner wordt, over de onverbiddelijke wetten van de biologie. Mijn binnenste lacht er stilletjes om. Want zolang ik kan verbazen, zolang ik kan verlangen naar morgen (al is het maar om te zien wat het weerbericht wordt of hoe dat boek dat ik lees afloopt), ben ik niet oud. Ik ben simpelweg onderweg geweest.

Het is een kunst om dat ongeloof te omarmen. Laat het geen bron van frustratie zijn dat ik mij niet voel naar mijn leeftijd, maar zie het als een geschenk. Het is de triomf van de geest over de materie. Ik ben drieëntachtig op de kalender en in de ogen van de wereld, maar in de stilte van mijn eigen hart ben ik simpelweg… mijzelf, met al mijn dromen nog open en bloot op tafel. JGJC 09-11-2026,

Toen ik nog jong was en bij ons thuis aan de weg stond te kijken naar wat er allemaal voorbijging, waren de dingen om mij heen eenvoudig van uiterlijk, maar misschien helemaal niet zo eenvoudig als ik ze tegenwoordig in mijn herinnering ervaar. Er kwamen boeren voorbij met paarden die voor een platte wagen waren gespannen, en op die wagen lagen zakken meel en andere zaken opgeslagen, hoog opgestapeld en stevig tegen elkaar aangelegd, zodat de lading onderweg niet van de wagen zou schuiven.

Het beeld van zo’n wagen staat mij nog altijd helder voor de geest, misschien juist omdat er iets bijzonders aan de manier van werken in zat dat ik als kind nog niet kon benoemen, maar dat ik nu, zoveel jaren later, steeds beter begin te begrijpen.

Wat mij vooral is bijgebleven, is niet alleen het paard, niet alleen de wagen en ook niet de zakken meel die naar hun bestemming moesten worden gebracht, maar de manier waarop de menner of boer achter zijn wagen liep. Hij liep niet vlak naast het paard en hij zat ook niet voortdurend met zijn handen aan de teugels om ieder klein gebaar van het dier te controleren. Hij liep misschien wel tien meter achter de platte wagen aan en keek naar de achterkant van de kar, terwijl het paard zijn eigen weg ging en blijkbaar wist wat er van hem werd verwacht. Wanneer ik daar nu aan terugdenk, verbaast mij dat steeds meer, omdat ik mij afvraag hoeveel vertrouwen er in dat eenvoudige beeld verborgen zat.

De boer vertrouwde zijn paard.

Dat is misschien een veel te eenvoudige conclusie voor een tijd die inmiddels zover achter mij ligt, maar toch kan ik mij moeilijk aan die gedachte onttrekken. De boer hoefde niet voortdurend te controleren of het paard nog deed wat het moest doen, hij hoefde het dier niet iedere paar seconden een aanwijzing te geven en hij hoefde kennelijk ook niet bang te zijn dat het paard ineens een geheel andere richting zou kiezen. Het paard kende zijn werk, de boer kende zijn paard en tussen die twee bestond een vorm van vertrouwen die niet voortdurend uitgesproken hoefde te worden.

Als ik dat beeld naast mijn eigen omgeving van vandaag leg, in het jaar 2026, dan ontstaat er voor mij een merkwaardig verschil dat mij bezighoudt. Ik vraag mij namelijk af of wij, ondanks alle vooruitgang die wij in technische zin hebben geboekt, in sommige opzichten niet juist een stuk vertrouwen zijn kwijtgeraakt. Wij hebben telefoons waarmee wij elkaar binnen enkele seconden kunnen bereiken, wij hebben televisiekanalen waarop de hele wereld onze huiskamer binnenkomt, wij hebben WhatsApp, e-mail, sociale media en talloze andere manieren om met elkaar in contact te komen, en toch heb ik soms het gevoel dat wij elkaar minder werkelijk bereiken dan vroeger.

Dat klinkt misschien vreemd wanneer ik het zo opschrijf, want wie zou tegenwoordig nog kunnen beweren dat mensen slecht met elkaar kunnen communiceren wanneer iedereen voortdurend bereikbaar is. Toch zit daar volgens mij precies het verschil tussen bereikbaar zijn en werkelijk met elkaar verbonden zijn. Een bericht kan binnen enkele seconden worden gelezen en met een duimpje worden beantwoord, maar daarmee is er nog geen gesprek ontstaan. Een hartje kan laten zien dat iemand het bericht heeft gezien of misschien zelfs waardeert, maar het vertelt mij niet wat die ander werkelijk denkt, wat hem bezighoudt of welke gedachten mijn woorden bij hem hebben opgeroepen.

En daar moet ik dan weer denken aan die boer die vroeger achter zijn platte wagen liep.

Misschien had hij wel meer vertrouwen in zijn paard dan wij tegenwoordig in elkaar hebben.

Dat is een gedachte die mij steeds opnieuw treft, omdat ik niet bedoel te zeggen dat het vroeger allemaal beter was. Ik weet heel goed dat iedere tijd zijn eigen moeilijkheden kende en dat het leven van vroeger beslist niet romantisch was. Er was een soort van armoede bij mij thuis, het was hard werken, er waren zorgen die wij ons tegenwoordig nauwelijks meer kunnen voorstellen en er waren veel minder mogelijkheden om problemen op te lossen dan wij nu hebben. Ik moest vaak naar de buren verderop om te telefoneren met de dokter als er iemand ziek was binnen ons gezin. Toch was er in dat eenvoudige leven iets aanwezig dat ik tegenwoordig soms mis, namelijk de vanzelfsprekendheid waarmee mensen hun taak uitvoerden en elkaar daarbij nodig hadden.

De boer hoefde zijn paard niet voortdurend te vertellen wat het moest doen, omdat er in de loop van de tijd een samenwerking was ontstaan. Het paard kende de stem van zijn baas, de boer kende het gedrag van zijn paard en beiden waren op elkaar ingesteld. Dat vertrouwen was niet gebaseerd op een wachtwoord, een protocol of een digitale bevestiging, maar op jarenlange ervaring en op het steeds opnieuw nakomen van wat van elkaar werd verwacht.

Wanneer ik daarover nadenk, kom ik vanzelf bij de vraag terecht die mij vandaag bezighoudt: wat is er met onze samenleving gebeurd, en zijn wij werkelijk mee veranderd met de tijd waarin wij leven? Of zijn wij, ondanks alle nieuwe mogelijkheden, in sommige opzichten de opbouwouderen van deze tijd geworden?

Met dat woord bedoel ik niet dat oudere mensen niets meer zouden kunnen leren of dat zij achter de tijd aanlopen, want ik geloof juist dat leeftijd ook een voorraadkamer van ervaringen kan zijn. Ik bedoel eerder dat wij misschien allemaal, jong en oud, ergens zijn blijven staan terwijl de wereld om ons heen steeds sneller is gaan bewegen. Wij hebben nieuwe apparaten gekregen, nieuwe communicatiemiddelen, nieuwe manieren om informatie te verzamelen en nieuwe manieren om onze mening kenbaar te maken, maar misschien hebben wij vergeten om tegelijk onze manier van luisteren en samenwerken mee te ontwikkelen. Dat is voor mij een belangrijk verschil.

Want een samenleving wordt niet beter doordat iedereen sneller kan zeggen wat hij denkt, maar doordat mensen beter leren luisteren naar wat een ander zegt voordat zij hun eigen antwoord geven. Ik heb de indruk dat juist dat laatste steeds moeilijker wordt. Wanneer ik tegenwoordig naar gesprekken op de televisie kijk, zie ik regelmatig mensen die al bezig zijn met hun antwoord terwijl de ander nog aan het praten is. De zin van de één is nog niet af of de ander heeft zijn reactie al klaar. Het lijkt soms alsof luisteren alleen nog maar een noodzakelijk tussenstation is voordat iemand zelf weer aan het woord kan komen.

Dat doet mij denken aan mijn herinnering van vroeger, toen er bij bouwvergaderingen, waarin ik ook vertegenwoordigd was, misschien vijftien mensen rond een tafel zaten. Iedereen had zijn eigen verantwoordelijkheid, zijn eigen ervaring en zijn eigen mening, maar het werk moest uiteindelijk wel gezamenlijk worden uitgevoerd. Als daar iedereen door elkaar heen had gesproken zoals tegenwoordig in sommige televisieprogramma’s gebeurt, zou er weinig van de vergadering terecht zijn gekomen. Je moest luisteren naar wat een ander zei, nadenken over wat dat betekende voor jouw eigen werk en vervolgens proberen samen tot een oplossing te komen.

Dat was geen langzaam systeem, ook al hadden wij toen geen computer op tafel en geen mobiele telefoon in onze broekzak. Misschien was het juist efficiënter omdat wij gedwongen waren werkelijk aanwezig te zijn.

Ik vraag mij af of wij tegenwoordig niet te veel mogelijkheden hebben gekregen om elkaar voortdurend te onderbreken. Wij reageren voordat we hebben nagedacht, wij delen voordat we hebben gecontroleerd en wij geven een mening voordat we de mening van de ander werkelijk hebben begrepen. Vervolgens vragen wij ons af waarom er zoveel misverstanden ontstaan.

Misschien moeten wij opnieuw leren om achter de wagen te lopen. Dat klinkt misschien ouderwets, maar voor mij betekent het iets heel anders. Het betekent dat je niet voortdurend alles zelf in handen hoeft te houden. Het betekent dat je vertrouwen kunt hebben in de ander, maar dat vertrouwen ook moet worden opgebouwd. Het betekent dat je iemand ruimte geeft om zijn werk te doen en dat je niet bij iedere kleine afwijking onmiddellijk ingrijpt. Het betekent ook dat je weet wanneer je wél moet ingrijpen, omdat vertrouwen nooit hetzelfde is als onverschilligheid. En juist daar ligt voor mij de moeilijkheid van deze tijd.

Want ik zie om mij heen niet alleen een gebrek aan vertrouwen, maar soms ook een gebrek aan betrokkenheid. Wanneer er gesproken wordt over oorlogen die zich in de wereld afspelen, over veiligheid, over de toekomst van Europa en over de vraag hoe wij met elkaar moeten omgaan wanneer er werkelijk een crisis ontstaat, merk ik dat mensen soms nauwelijks reageren.

Een bericht wordt gelezen en krijgt een duimpje. Een onderwerp dat eigenlijk om een gesprek vraagt, wordt afgesloten met een klein symbool op een scherm. Dan denk ik: stel dat het morgen werkelijk misgaat, kunnen wij dan met elkaar praten? Kunnen wij dan naar elkaar luisteren? Kunnen wij dan gezamenlijk besluiten nemen wanneer een duimpje niet meer voldoende is?

Dat zijn geen vragen die ik stel omdat ik bang wil maken, maar omdat ik vanuit mijn leeftijd en mijn levenservaring weet dat omstandigheden soms sneller kunnen veranderen dan mensen denken.

Ik heb die andere tijd meegemaakt waarin televisie, mobiele telefoons en WhatsApp dus helemaal niet bestonden. Dat maakt mijn vergelijking met vroeger natuurlijk beperkt, want de wereld van toen was een andere wereld. Toch blijft één ding hetzelfde: wanneer mensen met elkaar moeten samenwerken, blijft vertrouwen noodzakelijk, ongeacht hoeveel techniek er omheen staat. Een smartphone kan ons sneller met elkaar verbinden, maar hij kan geen vertrouwen voor ons maken. Een computer kan informatie verzamelen, maar hij kan niet voor ons luisteren. Een bericht kan binnen een seconde worden verstuurd, maar het kan niet bepalen of wij elkaar werkelijk begrijpen. Dat moeten wij zelf doen.

Misschien is dat wel de les die ik uit dat oude beeld van de boer en zijn paard haal. De boer liep achter zijn wagen omdat hij wist dat het paard zijn werk kende. Hij hoefde niet voortdurend boven op het dier te zitten. Hij gaf de ruimte en vertrouwde erop dat de samenwerking die in de loop van de tijd was ontstaan, ook tijdens de rit stand zou houden.

Maar dat vertrouwen kwam niet zomaar uit de lucht vallen. Het paard had waarschijnlijk duizenden keren bewezen dat het zijn werk kende. De boer had het dier gevoerd, verzorgd, getraind en leren kennen. Hij wist hoe het paard reageerde en het paard kende zijn stem. Vertrouwen ontstaat nu eenmaal niet doordat wij zeggen dat wij elkaar vertrouwen. Vertrouwen ontstaat doordat wij elkaar steeds opnieuw laten zien dat wij betrouwbaar zijn. Misschien is dat wat wij in 2026 opnieuw moeten leren.

Niet teruggaan naar vroeger, want dat kan en hoeft ook niet, maar wel iets meenemen uit een tijd waarin mensen misschien beter begrepen dat samenwerking niet alleen bestaat uit informatie uitwisselen. Samenwerking bestaat uit luisteren, wachten, nadenken, reageren en uiteindelijk verantwoordelijkheid nemen voor wat je samen hebt afgesproken.

Ik ben mij er daarbij van bewust dat ik als oudere man misschien anders naar de wereld kijk dan iemand die nu twintig of dertig jaar is. Dat is logisch en waarschijnlijk maar goed ook. Iedere generatie kijkt vanuit zijn eigen ervaringen naar de samenleving. Toch hoop ik dat mijn generatie niet alleen wordt gezien als mensen die vertellen hoe vroeger alles was, maar ook als mensen die iets hebben meegemaakt wat misschien opnieuw van waarde kan zijn.

Ik heb gezien dat een verandering niet altijd begint met een nieuwe techniek.

Soms begint verandering met een andere houding. Met luisteren. Met wachten tot iemand is uitgesproken. Met een vraag stellen in plaats van onmiddellijk een oordeel geven. Met de bereidheid om te zeggen: misschien heb jij gelijk, ik had daar nog niet zo naar gekeken. En misschien begint vertrouwen ook wel daar.

Wanneer ik nu terugdenk aan die platte wagen met de zakken meel en de boer die tien meter achter zijn paard liep, zie ik het beeld niet langer alleen als een herinnering uit mijn jeugd. Ik zie het als een soort spiegel waarin ik naar onze huidige samenleving kijk. Het paard liep voorop, de wagen volgde en de boer liep daarachter. Iedereen had zijn plaats en iedereen wist wat er van hem werd verwacht. Dat betekent niet dat het paard slimmer was dan wij of dat de boer geen controle nodig had. Het betekent alleen dat controle niet voortdurend zichtbaar hoefde te zijn om toch aanwezig te zijn.

Daar zit voor mij een groot verschil met de wereld waarin wij nu leven.

Wij controleren elkaar voortdurend, maar vertrouwen elkaar daardoor niet automatisch meer. Wij kunnen elkaar ieder moment bereiken, maar bereiken elkaar niet altijd werkelijk. Wij hebben meer informatie dan ooit tevoren, maar weten daardoor niet vanzelf wat waar is. Wij hebben meer mogelijkheden om onze mening te geven, maar lijken soms minder bereid om naar de mening van een ander te luisteren.

En misschien moeten wij ons daarom af en toe afvragen of vooruitgang wel altijd betekent dat wij vooruitgaan. Dat is misschien de kern van mijn gedachte. Ik wil niet terug naar de tijd van het paard en de platte wagen. Ik zou de medische zorg, de techniek en veel andere verworvenheden van onze tijd beslist niet willen missen. Ik wil ook niet beweren dat vroeger alles beter was, want dat zou geen recht doen aan de werkelijkheid. Wat ik wel zou willen, is dat wij uit vroeger meenemen wat nog steeds waardevol is. Het geduld. De verantwoordelijkheid. Het elkaar kennen. Het elkaar aanspreken. Het luisteren. En vooral het vertrouwen dat ontstaat wanneer mensen hun afspraken nakomen en elkaar de ruimte geven om hun eigen taak goed te vervullen.

Misschien moeten wij opnieuw leren om soms tien meter achter de wagen te lopen. Niet omdat wij niets meer te zeggen hebben, maar omdat wij niet altijd vooraan hoeven te staan. Niet omdat wij de ander blindelings moeten volgen, maar omdat wij erop mogen vertrouwen dat iemand die zijn verantwoordelijkheid kent, zijn eigen weg kan gaan. En misschien moeten wij ook accepteren dat vertrouwen altijd een beetje risico met zich meebrengt. Wie alles wil controleren, loopt uiteindelijk het gevaar dat hij niets meer vertrouwt. Wie helemaal niets controleert, loopt weer het gevaar dat vertrouwen wordt misbruikt. Tussen die twee uitersten ligt volgens mij de volwassen samenleving waarnaar wij zouden moeten streven.

Als ik dus vandaag aan die boer denk, die vroeger achter zijn platte wagen met zakken meel liep, dan denk ik niet alleen aan mijn jeugd. Ik denk aan ons allemaal. Aan de wereld waarin wij nu leven. Aan de manier waarop wij met elkaar praten. Aan de oorlogen die ons bezighouden. Aan de onzekerheid over wat de toekomst brengt. Aan de vraag of wij elkaar nog werkelijk verstaan. En dan vraag ik mij af of wij misschien niet zozeer zijn blijven stilstaan, maar dat wij op een andere manier vooruit moeten leren gaan.

De techniek is vooruitgegaan. De snelheid is vooruitgegaan. De mogelijkheden zijn vooruitgegaan. Maar ons vermogen om elkaar te vertrouwen, naar elkaar te luisteren en samen een probleem op te lossen, moet misschien opnieuw worden opgebouwd. Daarom blijft dat oude beeld voor mij zo bijzonder. De platte wagen reed verder. Het paard liep rustig door. De boer liep tien meter achter de wagen. En hoewel hij niet voortdurend met zijn handen aan de teugels zat, wist hij precies waar hij was en wat hij moest doen wanneer dat nodig was. Misschien was dat vertrouwen. En misschien is dat precies wat wij vandaag opnieuw moeten leren.

Niet alles zelf willen besturen. Niet voortdurend controleren. Niet onmiddellijk reageren. Niet ieder gesprek afsluiten met een duimpje. Maar luisteren, nadenken, vertrouwen en vooral met elkaar blijven praten. Want uiteindelijk is een samenleving net als die oude platte wagen: zij komt alleen vooruit wanneer iedereen zijn plaats inneemt, zijn verantwoordelijkheid kent en erop durft te vertrouwen dat de ander zijn deel van de weg ook zal afleggen. En misschien is dat wel de grootste verandering die onze tijd nog nodig heeft.

Niet een nieuw apparaat. Niet een nieuwe app. Niet nog meer snelheid. Maar opnieuw leren mens te zijn tegenover een ander mens. Dat is, als ik er zo over nadenk, misschien wel de belangrijkste herinnering die die oude boer mij, zonder dat hij het ooit heeft geweten, heeft nagelaten.  JGJC 08-10-2026,

Een column van JGJC van Asperen,

Er zijn van die ochtenden waarop je de krant openslaat, de televisie aanzet of je telefoon bekijkt en je je afvraagt: hoe is het mogelijk dat we in de eenentwintigste eeuw nog steeds zoveel ellende over ons heen krijgen? We leven in een tijd waarin de mens de ruimte verkent, ziekten kan bestrijden die vroeger dodelijk waren en met één druk op een knop contact heeft met de andere kant van de wereld.

Toch lijkt het soms alsof we op het belangrijkste terrein nauwelijks vooruitgang hebben geboekt en dat is samenleven als mensen. Dat gevoel laat mij niet los. Niet omdat ik denk dat vroeger alles beter was. Iedere tijd kende zijn eigen zorgen en zijn eigen oorlogen. Maar ik zie wel iets dat mij verdriet doet. Het lijkt alsof een klein aantal mensen, gewapend met macht, invloed en agressieve woorden, in staat is miljoenen anderen mee te slepen in verdeeldheid, angst en wantrouwen. Een handvol mensen kan een vuur ontsteken waar een hele wereld de hitte van voelt.

Dat is misschien wel het grootste raadsel van onze tijd. Waarom laten zoveel mensen zich meeslepen door grote woorden, eenvoudige beloften en krachtige leiders? Waarom lijkt de stem die schreeuwt vaker gehoord te worden dan de stem die rustig probeert uit te leggen?

Ik ben inmiddels op een leeftijd gekomen waarop ik veel heb zien veranderen. Acht decennia geven een mens geen volmaakt gelijk, maar wel een lange horizon. Je ziet patronen ontstaan. Je ziet hoe generaties elkaar opvolgen. Je ziet hoe techniek de wereld dichterbij brengt en tegelijkertijd mensen soms verder van elkaar verwijdert. Misschien is dat wel de vreemdste tegenstelling van deze eeuw.

We communiceren meer dan ooit, maar begrijpen elkaar minder. De telefoon in onze zak brengt ons overal. Toch lijken gesprekken steeds korter te worden. Een duimpje, een hartje, een emoji moet soms een antwoord vervangen. Maar een duimpje is geen gesprek. Een hartje is geen uitleg. Een reactie is nog geen ontmoeting tussen twee mensen.

En precies dat mis ik steeds vaker, ook wanneer ik naar de wereld kijk.

Oorlogen beginnen niet alleen met wapens. Ze beginnen vaak met woorden. Met woorden die mensen tegenover elkaar zetten. Met verhalen waarin de één altijd goed is en de ander altijd fout. Met beloften dat alle problemen verdwijnen als één leider maar genoeg macht krijgt. Dat klinkt aantrekkelijk, zeker in onzekere tijden. Mensen zoeken houvast. Ze zoeken iemand die zegt: “Ik los het even voor jullie op.” Maar de geschiedenis leert ons iets anders.

Geen enkel groot wereldprobleem is ooit duurzaam opgelost doordat één mens alleen de macht kreeg. Werkelijke vrede ontstaat meestal wanneer mensen bereid zijn te luisteren, te onderhandelen en soms zelfs een stap terug te doen. Dat vraagt moed. Misschien zelfs meer moed dan vechten. Toch lijken juist die eigenschappen tegenwoordig minder zichtbaar.

Ik kijk naar de beelden uit Oekraïne. Ik kijk naar het Midden-Oosten. Ik kijk naar delen van Afrika waar conflicten al jaren voortduren. Ik zie vluchtelingen die hun huis verlaten omdat blijven gevaarlijker is dan vertrekken. Ik zie kinderen die opgroeien tussen puin. En telkens denk ik: welk kind wordt geboren met haat? Geen enkel kind kiest daarvoor. Haat wordt geleerd. Wantrouwen wordt gevoed. Angst wordt doorgegeven. En ergens onderweg raken gewone mensen gevangen tussen beslissingen van een kleine groep machthebbers. Dat maakt mij verdrietig.

Want uiteindelijk zijn het niet de leiders die het meeste lijden. Het zijn de ouders die hun kinderen verliezen. Het zijn de grootouders die hun kleinkinderen niet meer zien. Het zijn jonge mensen die dromen hadden over studie, werk of liefde, maar nu alleen nog hopen de volgende dag te halen.

Wanneer ik daarna het politieke debat volg, krijg ik soms een onbehaaglijk gevoel. Niet alleen door de inhoud, maar vooral door de manier waarop mensen met elkaar spreken. Men wacht niet tot een ander is uitgesproken. Men reageert voordat er geluisterd is. Het lijkt alsof winnen belangrijker is geworden dan begrijpen. Dat zie ik niet alleen in de politiek. Ook op sociale media gebeurt hetzelfde. Iedereen heeft onmiddellijk een mening. Iedereen heeft een oordeel klaar. Maar wie stelt nog een vraag voordat hij antwoord geeft?

Misschien is luisteren wel de meest onderschatte eigenschap van onze tijd.

Ik moet vaak terugdenken aan vergaderingen uit mijn werkzame leven. Vijftien mensen zaten rond een tafel. Er waren verschillen van inzicht. Er waren stevige discussies. Maar er was ook een volgorde. De één sprak. De ander luisterde. Daarna kwam een reactie. Niet omdat iedereen het eens was, maar omdat je alleen samen iets kunt bouwen wanneer je weet wat de ander bedoelt. Letterlijk bouwen.

Als iedereen tegelijk had gesproken, waren veel gebouwen waarschijnlijk nooit afgekomen.

Waarom lukt dat bij een gebouw soms beter dan bij een samenleving?

Misschien omdat een gebouw instort wanneer niemand samenwerkt. Een samenleving stort minder zichtbaar in. Eerst verdwijnen de gesprekken. Daarna het vertrouwen. Vervolgens ontstaan kampen. En uiteindelijk geloven mensen alleen nog degenen die hetzelfde denken. Dat is gevaarlijk.

Niet omdat verschillen verkeerd zijn. Verschillen horen bij een democratie. Verschillende ideeën zorgen juist voor nieuwe oplossingen. Het gevaar ontstaat wanneer verschillen veranderen in vijandschap. Ik verlang daarom niet naar een wereld zonder meningsverschillen. Ik verlang naar een wereld waarin verschillen niet automatisch leiden tot haat.

Soms hoor je mensen zeggen dat de wereld te ingewikkeld is geworden. Misschien is dat waar. Economie, klimaat, migratie, veiligheid, technologie, alles hangt met elkaar samen. Juist daarom moeten leiders eerlijk durven zeggen dat sommige problemen ingewikkeld zijn. Een eenvoudige oplossing voor een ingewikkeld probleem bestaat zelden. Dat geldt ook voor de wereldpolitiek.

Er is geen president, premier of koning die in zijn eentje de wereld opnieuw kan inrichten. Maar leiders kunnen wel een toon zetten. Ze kunnen kiezen voor escalatie of voor dialoog. Ze kunnen olie op het vuur gooien of proberen het vuur kleiner te maken. Ze kunnen mensen oproepen elkaar te wantrouwen, of juist uitnodigen elkaar weer te ontmoeten. Daar hoop ik op. Niet op een wondermens. Wel op leiders die begrijpen dat macht een verantwoordelijkheid is en geen trofee.

Macht is vreemd. Hoe groter zij wordt, hoe groter ook de verleiding wordt om te denken dat je altijd gelijk hebt. Misschien is daarom bescheidenheid zo belangrijk. Een leider die zegt “ik weet niet alles” klinkt misschien minder spectaculair, maar mogelijk wel menselijker.

En misschien hebben we juist meer menselijkheid nodig.

Ik zie gelukkig ook hoopvolle voorbeelden. Vrijwilligers die vluchtelingen opvangen. Artsen die werken in oorlogsgebieden. Journalisten die hun leven riskeren om de waarheid zichtbaar te maken. Mensen die voedsel inzamelen voor onbekenden. Dat haalt zelden de grootste koppen in het nieuws, maar het gebeurt wel elke dag.

Misschien is goedheid minder luidruchtig dan agressie. Dat brengt mij bij een andere gedachte. Waarom krijgen slechte berichten zoveel aandacht en goede daden zoveel minder? Misschien omdat conflict sneller onze aandacht trekt. Een explosie zie je direct. Een hand die iemand helpt, gebeurt vaak stil. Toch geloof ik dat de wereld uiteindelijk meer gedragen wordt door stille helpers dan door luidruchtige machthebbers.

Denk eens aan een verpleegkundige die nachtdienst draait. Een buurman die boodschappen doet voor iemand die slecht ter been is. Een leerkracht die een kind weer vertrouwen geeft. Dat zijn geen wereldleiders. Toch maken zij de wereld dagelijks een beetje beter. Misschien begint vrede veel dichter bij huis dan wij denken. Bij de keukentafel. Bij de buurman. Bij een telefoongesprek waarin je echt vraagt hoe het gaat. Ik merk dat ik mij soms zorgen maak over jonge mensen. Zij groeien op in een wereld waarin nieuws nooit ophoudt. Oorlog, rampen, ruzies en meningen komen dag en nacht binnen. Er is nauwelijks tijd om alles te verwerken. Dat kan je moedeloos maken.

Daarom wil ik juist tegen hen zeggen: laat je niet wijs maken dat de wereld alleen uit ellende bestaat. Ja, er is veel narigheid. Maar er zijn ook miljoenen mensen die iedere dag proberen het tegenovergestelde te doen.

De geschiedenis bestaat niet alleen uit oorlogen. Zij bestaat ook uit wederopbouw. Niet alleen uit vernietiging, maar ook uit verzoening. Europa is daar zelf een voorbeeld van. Landen die ooit tegenover elkaar stonden, leerden later samenwerken. Dat ging niet vanzelf. Het kostte jaren, fouten en moeilijke gesprekken. Maar het bewees wel dat verandering mogelijk is.

Dat geeft mij hoop. Hoop is overigens iets anders dan naïviteit. Hoop zegt niet dat alles goed komt. Hoop zegt dat mensen kunnen kiezen om het beter te maken. En kiezen moeten we allemaal. Ook in onze woorden. Ik denk vaak dat woorden stenen kunnen zijn of bruggen. Een steen kun je gooien. Een brug kun je bouwen. Iedere dag maken wij die keuze. Op straat. In de politiek. Op internet. In onze eigen familie.

Misschien onderschatten wij hoeveel invloed gewone woorden hebben. Een belediging blijft soms jaren hangen. Een vriendelijk gesprek soms ook. Ik zou wensen dat de wereldleiders vaker beseffen dat hun woorden gevolgen hebben. Eén uitspraak kan spanningen vergroten. Eén uitspraak kan ook ruimte maken voor overleg. Dat vraagt zorgvuldigheid. En wij? Wij kunnen niet wachten tot leiders veranderen voordat wij zelf anders spreken.

Misschien begint het juist bij ons. Door iemand uit te laten praten. Door nieuwsgierig te blijven. Door niet direct te denken dat een ander een vijand is omdat hij anders denkt. Dat klinkt eenvoudig. Maar misschien zijn eenvoudige dingen juist het moeilijkst geworden. Ik heb in mijn leven geleerd dat respect niet betekent dat je het met elkaar eens bent. Respect betekent dat je de ander als mens blijft zien, ook wanneer je van mening verschilt. Die gedachte lijkt soms verloren te gaan.

We delen mensen steeds sneller in groepen.

Voor of tegen.

Links of rechts.

Goed of fout.

Vriend of vijand.

Maar een mens is bijna nooit zo eenvoudig.

Iedereen draagt zijn eigen verhaal mee. Iedereen kent verdriet. Iedereen verlangt uiteindelijk naar veiligheid, naar waardigheid en naar een toekomst voor de mensen van wie hij houdt. Daar raken mensen elkaar misschien meer dan zij denken.

Wanneer ik naar Amerika kijk, hoop ik daarom op leiderschap dat mensen dichter bij elkaar probeert te brengen in plaats van verder uit elkaar. Dat geldt overigens niet alleen voor Amerika. Het geldt voor ieder land. Grote landen hebben veel invloed op de wereld, maar iedere samenleving heeft behoefte aan bestuurders die ruimte maken voor gesprek, samenwerking en verantwoordelijkheid. De wereld heeft geen gebrek aan sterke stemmen. De wereld heeft behoefte aan sterke verbindingen. Misschien is dat wel het verschil. Verbinding vraagt geduld. Geduld is niet populair.

Alles moet snel. Nieuws moet direct. Antwoorden moeten onmiddellijk. Maar vrede groeit langzaam. Vertrouwen groeit langzaam. Zoals een boom niet morgen volwassen is wanneer je hem vandaag plant. Toch moet iemand hem planten. Ik geloof dat iedere generatie zo’n boom plant voor de volgende. Mijn generatie plantte bomen waarvan anderen nu de schaduw ervaren. De huidige generatie plant weer nieuwe bomen. Dat is de opdracht die nooit ophoudt.

Daarom wil ik eindigen met iets dat geen politieke uitspraak is, maar een menselijke wens. Ik wens dat leiders, waar ook ter wereld, beseffen dat hun grootste nalatenschap niet hun macht is, maar de hoeveelheid vertrouwen die zij achterlaten. Ik wens dat burgers zich niet laten verleiden door haat als eenvoudige oplossing.

Ik wens dat kinderen opgroeien zonder sirenes als achtergrondmuziek. Ik wens dat gesprekken langer duren dan een emoji. En boven alles wens ik dat wij elkaar weer leren vinden. Niet omdat wij allemaal hetzelfde moeten worden.

Maar omdat wij allemaal mens zijn. Dat is misschien de eenvoudigste waarheid die er bestaat, en tegelijk de moeilijkste om iedere dag waar te maken. Als wij die waarheid niet vergeten, dan is er, ondanks alle zorgen van deze tijd, nog altijd reden om hoop te houden.  JGJC 24-09-2026,

Mijn gedachten over luisteren, oorlog en de kunst van communiceren. Door JGJC, dit wordt een persoonlijk verhaal.

Waar is het gesprek gebleven?

Ik houd in mijn verhaal mijn belangrijkste gedachte als rode draad intact: luisteren → nadenken → reageren → samen naar een oplossing zoeken. En ik zal ook voorzichtig zijn met de passages over Oekraïne, Trump en het Midden-Oosten: niet alsof ik pretendeer alle politieke antwoorden te hebben, maar vanuit mijn ervaring, leeftijd en bezorgdheid over de manier waarop mensen met dreiging omgaan. Ik schrijf nu de volledige samenhangend boek van *Een duimpje is geen gesprek*, met voorwoord en nawoord, dit verhaal in een persoonlijke en warme stijl geschreven.

Ik heb het verhaal niet simpelweg achter elkaar gezet, maar er één doorlopend verhaal van gemaakt. Ik heb geprobeerd mijn stem te behouden: persoonlijk, rustig, kritisch waar nodig, maar zonder verbittering. De kern is niet dat vroeger alles beter was, maar dat luisteren, nadenken en respectvol reageren voor mij onmisbare voorwaarden zijn om samen verder te komen. Ik ben drieëntachtig jaar oud. Als ik terugkijk op mijn leven, zie ik vooral hoeveel er in de wereld is veranderd. Dingen die in mijn jeugd ondenkbaar waren, zijn tegenwoordig heel gewoon. De televisie kwam in ons huis, eerst huurde we er een. Enige tijd later konden we een tv betalen, het was zulk een groot vierkant ding en daar moest je een ruime plaats voor zoeken in de huiskamer. De grammofoonplaat maakte plaats voor cassette en cd-Rom. later kwam de computer, internet, mobiele telefoons en uiteindelijk de smartphone. De wereld werd kleiner en mensen konden elkaar steeds gemakkelijker bereiken.

Toch vraag ik mij de laatste jaren steeds vaker af of gemakkelijker bereikbaar ook betekent dat wij elkaar werkelijk beter bereiken. Die gedachte begon bij iets heel eenvoudigs: bij een WhatsApp-bericht. Ik stuur iemand een bericht waarin ik iets vertel, een vraag stel of mijn zorgen uitspreek over wat er in de wereld gebeurt. Ik heb daar even over nagedacht en geprobeerd mijn woorden zorgvuldig te kiezen. Vervolgens verschijnt er een duimpje of een hartje. Ik weet dat zo’n reactie vriendelijk bedoeld kan zijn. Toch blijft er bij mij soms iets knagen. Want een duimpje vertelt mij dat iemand mijn bericht heeft gezien. Het vertelt mij niet of mijn woorden zijn begrepen, wat iemand ervan vindt of wat het bij hem of haar heeft opgeroepen.

En daar begint mijn verhaal. Het gaat uiteindelijk niet over WhatsApp. Het gaat over luisteren. Over de vraag of wij elkaar nog voldoende tijd geven om uit te spreken. Over de vraag of we nog werkelijk nadenken over wat de ander zegt voordat we onze eigen mening geven. En misschien nog belangrijker: over de vraag of wij, wanneer de wereld werkelijk in moeilijkheden komt, nog in staat zijn om met elkaar te praten. Dat is de reden waarom ik dit verhaal schrijf. Niet omdat ik denk dat mijn generatie alles beter deed. Ook vroeger waren er meningsverschillen, ruzies, misverstanden en mensen die niet goed luisterden. Maar ik heb wel ervaren dat samenwerken alleen lukt wanneer mensen elkaar de ruimte geven.

Die ervaring neem ik mee uit mijn werkzame leven. En misschien is dat wel de belangrijkste boodschap die ik op mijn drieëntachtigste nog wil meegeven. Een gesprek begint niet met praten. Een gesprek begint met luisteren. Waar is het gesprek gebleven? Ik moet soms glimlachen wanneer ik terugdenk aan hoe wij vroeger communiceerden. Als ik iets wilde weten van iemand, belde ik hem op of ik ging ernaartoe. Wilde ik iets vertellen, dan vertelde ik het. En als het belangrijk was, zat je tegenover elkaar aan tafel. Er was geen WhatsApp. Er was geen smartphone.  Er was zelfs nog geen televisie toen ik jong was. Dat betekent niet dat het leven vroeger eenvoudiger was. Integendeel. Mensen hadden hun zorgen, hun problemen en hun meningen. Maar communicatie had een ander tempo. Je moest soms wachten. En misschien was dat helemaal niet zo slecht.

Tegenwoordig kan ik binnen enkele seconden iemand bereiken die aan de andere kant van de wereld zit. Dat vind ik nog altijd bijzonder. De techniek heeft ons mogelijkheden gegeven waarvan wij vroeger niet konden dromen. Maar tegelijkertijd heeft diezelfde techniek iets veranderd aan onze verwachtingen. Wij verwachten onmiddellijk antwoord. Wij verwachten onmiddellijke informatie. Wij reageren onmiddellijk. En misschien is dat precies waar het mis begint te gaan. Ik zie het bijvoorbeeld op WhatsApp. Iemand stuurt mij een bericht en ik antwoord. Soms krijg ik een uitgebreide reactie terug, maar steeds vaker bestaat het antwoord uit een duimpje. Het kan natuurlijk heel vriendelijk bedoeld zijn. Ik wil daar ook niet moeilijk over doen. Een duimpje kan betekenen: ik heb je bericht gelezen, ik begrijp het en ik ben het met je eens. Maar wanneer ik een bericht stuur over iets wat mij werkelijk bezighoudt, vind ik zo’n reactie onvoldoende.

Niet omdat ik een lang antwoord verlang. Twee zinnen kunnen genoeg zijn. “Ik begrijp wat je bedoelt.” “Ik maak mij daar ook zorgen over.” Of zelfs: “Ik denk daar anders over.” Dat laatste zou ik helemaal niet erg vinden. Integendeel. Dan begint er tenminste een gesprek. Want voor mij is communicatie niet hetzelfde als instemming. Ik hoef niet gelijk te krijgen. Ik wil weten wat de ander denkt. Dat is een belangrijk verschil. Ik merk echter dat dit steeds moeilijker lijkt te worden. Mensen hebben vaak hun mening al gevormd voordat de ander is uitgesproken. Op televisie zie ik dat voortdurend. Iemand begint aan een uitleg en nog voordat de gedachte is afgemaakt, komt er een reactie. Vervolgens reageert iemand anders weer op die reactie. Het gesprek wordt daardoor een wedstrijd. Wie het snelst reageert, lijkt het sterkst.

Maar is dat werkelijk zo? Ik denk van niet. Een goed antwoord hoeft niet snel te zijn. Een goed antwoord moet vooral aansluiten bij wat de ander werkelijk heeft gezegd. Dat betekent dat je moet luisteren. En luisteren is iets anders dan wachten totdat jij aan de beurt bent. Dat verschil vind ik belangrijk. Wanneer ik naar iemand luister terwijl ik ondertussen al bezig ben met mijn eigen antwoord, luister ik eigenlijk maar half. Ik hoor de woorden, maar ik probeer niet meer te begrijpen wat de ander werkelijk bedoelt. Dat gebeurt volgens mij steeds vaker. Niet alleen bij politici. Niet alleen op televisie. Ook gewoon tussen mensen. En juist daar maak ik mij zorgen over. Want als wij elkaar niet meer kunnen vertellen wat wij denken en waarom wij iets denken, hoe kunnen wij dan samen problemen oplossen?

Dat is voor mij geen theoretische vraag. Ik heb in mijn werk gezien hoe belangrijk communicatie is. Daarom denk ik terug aan de vergadertafels in de bouwkeet waaraan ik vroeger zat. De lessen van de bouwkeettafel. Ik heb in mijn werkzame leven heel wat bouwvergaderingen meegemaakt. Kopjes koffie voor iedereen aan tafel, sigaretten en sigaren in het midden neergezet voor iedereen die behoefte hat. Vergaderkamer was gevuld met rook van sigaret en sigaar. Niemand nam daar aanstoot aan en men vergaderde verder. Soms zaten daar misschien wel vijftien mensen aan een tafel. Iedereen had zijn eigen verantwoordelijkheid, zijn eigen kennis en soms ook zijn eigen belang. Een bouwproject bestaat uit heel veel onderdelen. Als één onderdeel niet goed loopt, kan dat gevolgen hebben voor het hele project. Daarom moesten wij met elkaar praten. Maar nog belangrijker: wij moesten naar elkaar luisteren. Wanneer iemand een probleem naar voren bracht, was het niet de bedoeling dat de volgende persoon onmiddellijk riep dat het onzin was. Eerst moest duidelijk worden wat het probleem precies was. Het kon voor iedereen aan tafel gevolgen hebben als er niet geluisterd werd.

Wat is er aan de hand? Waarom is het een probleem? Wat zijn de gevolgen? En vooral: Hoe kunnen we het oplossen? Dat laatste was het belangrijkste. Wij zaten daar niet om te bewijzen wie de slimste was. Wij zaten daar om een gebouw te maken. Dat verschil in doelstelling maakte veel uit. Natuurlijk werd er gediscussieerd. Soms stevig. Soms waren mensen het absoluut niet met elkaar eens. Maar wanneer de vergadering goed verliep, kwam iedereen uiteindelijk bij hetzelfde punt uit: wat moeten wij nu doen? Dat is iets wat ik tegenwoordig soms mis. Ik zie veel gesprekken waarin mensen vooral willen aantonen dat zij gelijk hebben. Maar gelijk hebben en een probleem oplossen zijn twee verschillende dingen.

In de bouw leer je dat snel. Een aannemer kan gelijk hebben over een technische kwestie, maar daarmee is het probleem nog niet opgelost. De architect kan gelijk hebben over het ontwerp, maar ook daarmee staat het gebouw nog niet. De installateur kan weer een ander probleem hebben. Iedereen moet naar elkaar luisteren. En dan moet er een beslissing komen. Dat betekent dat je soms water bij de wijn moet doen. Niet omdat je ongelijk hebt, maar omdat je samen verder moet. Dat vind ik een belangrijke levensles. Je hoeft niet altijd te winnen om samen iets goeds tot stand te brengen. Misschien is dat wel een gedachte die we in onze huidige maatschappij wat zijn kwijtgeraakt. Wij leven in een tijd waarin iedereen onmiddellijk zijn mening kan publiceren. Dat heeft voordelen. Mensen hebben een stem gekregen. Informatie is voor bijna iedereen beschikbaar. Maar een stem hebben is nog geen communicatie. Communicatie begint pas wanneer er ook iemand is die luistert. Ik denk vaak aan de bouwvergaderingen op het bouwwerk wanneer ik tegenwoordig naar een debat op televisie kijk.

Als wij in een bouwvergadering met vijftien mensen allemaal tegelijk hadden gepraat, waren er weinig gebouwen gereed gekomen. Dat is natuurlijk een beetje overdreven gezegd. Maar de gedachte erachter is serieus. Wij zouden nooit een probleem hebben opgelost als iedereen alleen maar bezig was geweest met zijn eigen antwoord. Er was een bepaalde volgorde. Eerst luisterde je. Dan dacht je na. Dan kwam je met een voorstel. Daarna werd gekeken of het voorstel uitvoerbaar was. En uiteindelijk werd er een besluit genomen. Die volgorde lijkt mij nog steeds de correcte volgorde. Luisteren. Nadenken. Praten. Oplossen. Misschien mag daar tegenwoordig nog een vijfde woord bij: Wachten.

Even wachten voordat je reageert. Tot tien tellen. En misschien, zoals ik soms denk, duurt tot tien tellen tegenwoordig al te lang. Toch kan juist die korte stilte een wereld van verschil maken. Want in die stilte geef je de ander de gelegenheid zijn gedachte af te maken. Je geeft jezelf de gelegenheid om na te denken. En misschien ontdek je dat je eerste reactie helemaal niet de beste reactie was. Ik heb daar in mijn leven veel van geleerd. Niet iedere gedachte die als eerste in je opkomt, hoef je meteen uit te spreken. Dat is geen gebrek aan spontaniteit. Dat is zelfbeheersing. En volgens mij is dat in een samenleving waarin mensen steeds sneller reageren hard nodig. Want snelheid is niet hetzelfde als kwaliteit. Dat geldt voor een bouwtekening. Dat geldt voor een besluit.

En dat geldt ook voor een gesprek. De wereld wordt onrustiger. Misschien vraagt iemand zich af waarom ik mij op mijn leeftijd zo bezighoud met oorlog en veiligheid. Ik zou ook kunnen zeggen: laat de wereld maar aan de jongeren over. Maar zo werkt het niet. Wanneer ik omdat ik drieëntachtig ben, een hele geschiedenis met mij mee draag. Ik heb gebeurtenissen meegemaakt, ik heb verhalen gehoord van mensen die vóór mij leefden en ik heb gezien hoe snel omstandigheden kunnen veranderen. Daardoor kijk ik misschien anders naar de wereld. Ik weet dat vrede niet vanzelfsprekend is. Dat vind ik belangrijk om te zeggen. Vrede lijkt soms zo normaal dat mensen vergeten hoeveel moeite het kost om haar te bewaren.

Wanneer ik kijk naar wat er in Oekraïne gebeurt, kan ik mij daar niet gemakkelijk van losmaken. Het is geen gebeurtenis uit een ver verleden. Het gebeurt nu. Mensen leven daar met oorlog, onzekerheid en angst. Ook de ontwikkelingen in het Midden-Oosten houden mij bezig. Ik ben geen politicus en ik beweer niet dat ik alle antwoorden heb. De geschiedenis van die regio is ingewikkeld en kent veel verschillende kanten. Maar juist daarom vind ik dat wij erover moeten kunnen praten. Rustig. Zonder elkaar onmiddellijk in een hokje te plaatsen. Zonder te zeggen dat iemand voor of tegen iets is alleen omdat hij een vraag stelt. Ik merk dat wij daar steeds slechter in lijken te worden.

Het lijkt soms alsof je tegenwoordig eerst moet kiezen aan welke kant je staat en pas daarna mag nadenken. Ik vind dat een gevaarlijke ontwikkeling. Want wie zijn mening al klaar heeft voordat hij de feiten heeft gehoord, maakt het zichzelf onmogelijk om iets nieuws te leren. Ik wil juist blijven leren. Ook op mijn leeftijd. Misschien wel juist op mijn leeftijd. Ik hoef niet te doen alsof ik alles weet. Ik wil begrijpen wat er gebeurt. Daarom kijk ik naar het nieuws. Daarom luister ik naar deskundigen. Daarom praat ik erover met anderen. En daarom valt het mij ook op wanneer mensen helemaal niet reageren. Soms vertel ik iemand dat ik mij zorgen maak over een bepaalde ontwikkeling. Ik verwacht geen politieke analyse. Ik verwacht niet dat iemand dezelfde mening heeft.

Maar ik hoop op een gesprek. En dan komt er een duimpje. Dat is voor mij te weinig. Niet omdat het duimpje onvriendelijk is, maar omdat het onderwerp daarvoor te belangrijk is. Ik vraag mij dan af: als wij over dit soort onderwerpen al niet meer met elkaar praten, hoe doen wij dat dan wanneer er werkelijk iets ernstigs gebeurt? Dat is misschien wel mijn diepste zorg. Stel dat er morgen iets gebeurt waardoor onze samenleving ernstig wordt geraakt. Een grote internationale crisis. Een bedreiging van onze veiligheid. Een langdurige storing. Een gebeurtenis die mensen onzeker maakt. Dan hebben wij elkaar nodig. Dan moeten wij informatie met elkaar kunnen delen. Dan moeten wij kunnen vragen: wat weet jij? Wat heb jij gehoord? Wat moeten wij doen? Waar kunnen wij elkaar helpen?

Op zo’n moment hebben wij niets aan mensen die alleen maar hun eigen mening willen verkondigen. Dan hebben wij mensen nodig die kunnen luisteren. Mensen die rustig blijven. Mensen die eerst proberen te begrijpen wat er aan de hand is. Mensen die bereid zijn samen naar een oplossing te zoeken. Daarom vind ik communicatie geen bijzaak. Ik zie communicatie als onderdeel van veiligheid. Want een samenleving waarin mensen elkaar vertrouwen en met elkaar kunnen praten, is beter bestand tegen moeilijke tijden. Wanneer mensen elkaar niet meer vertrouwen, wordt iedere crisis moeilijker. Dan ontstaan geruchten. Dan ontstaan tegenstellingen.

Dan trekt iedereen zich terug in zijn eigen groep. En dan wordt het steeds moeilijker om samen te werken. Misschien verklaart dat ook waarom ik zo sterk reageer op dat kleine duimpje. Het is niet werkelijk dat symbool waar ik moeite mee heb. Het staat voor mij soms voor iets groters. Voor een samenleving waarin wij steeds sneller reageren, maar steeds minder tijd nemen om elkaar te begrijpen. En juist in een onzekere wereld hebben wij het tegenovergestelde nodig. Wij hebben meer aandacht nodig. Meer geduld. Meer gesprekken. En vooral: meer luisteren. Wat ik zou willen behouden. Ik heb dit verhaal geschreven vanuit mijn eigen ervaring. Ik wil niemand vertellen hoe hij moet leven. Daarvoor zijn mensen te verschillend en het leven te ingewikkeld. Maar ik zou wel graag iets willen behouden. Iets waarvan ik vind dat het de moeite waard is om door te geven. Dat is de gewoonte om eerst te luisteren. Ik zou willen dat jonge mensen begrijpen dat luisteren niet betekent dat je het met iemand eens bent. Je kunt heel goed naar iemand luisteren en daarna zeggen: “Ik ben het helemaal niet met je eens.” Dat is geen probleem.

Sterker nog, dat kan juist een goed gesprek opleveren. Maar wanneer je de ander eerst hebt laten uitspreken, weet je tenminste waar je het niet mee eens bent. Dat lijkt een klein verschil, maar het is enorm. Ik heb liever een eerlijk meningsverschil dan een oppervlakkige instemming. Ik heb liever iemand die tegen mij zegt: “JGJC, ik zie het anders en ik zal je uitleggen waarom.” Dan iemand die alleen maar een hartje stuurt. Want met het eerste antwoord kan ik iets. Ik kan nadenken. Misschien kan ik mijn mening bijstellen. Misschien kan ik uitleggen waarom ik iets anders zie. Misschien komen wij uiteindelijk ergens in het midden uit. Maar met een duimpje is het gesprek voorbij voordat het begonnen is.

Toch wil ik niet eindigen met kritiek. Daarvoor heb ik te veel meegemaakt om alleen maar somber te worden van wat er vandaag anders is. Er zijn nog steeds heel veel mensen die naar elkaar luisteren. Er zijn nog steeds prachtige gesprekken. Er zijn nog steeds mensen die elkaar helpen. Er zijn nog steeds families die aan tafel zitten en werkelijk met elkaar praten. En ik geloof dat mensen het kunnen. Dat weet ik uit mijn eigen ervaring. Ook dit verhaal is daar een voorbeeld van. Ik begon met een eenvoudige ergernis over WhatsApp. Waarom reageren mensen zo vaak met een duimpje of een hartje? Maar tijdens het nadenken over die vraag ontdekte ik dat het mij helemaal niet om WhatsApp ging. Het ging om iets wat veel belangrijker is. Het ging over de manier waarop wij met elkaar omgaan. Over respect. Over aandacht. Over verantwoordelijkheid. En misschien ook een beetje over mijn eigen leeftijd. Want hoe ouder ik word, hoe meer ik het gevoel heb dat ervaringen pas waarde krijgen wanneer je ze doorgeeft.

Ik wil niet zeggen: “Vroeger was alles beter.” Dat zou niet eerlijk zijn. Vroeger waren er ook problemen. Ook toen luisterden mensen niet altijd. Ook toen waren er ruzies en meningsverschillen. Maar ik heb in mijn werk ervaren dat samenwerking alleen lukt wanneer mensen bereid zijn naar elkaar te luisteren. Dat inzicht is voor mij tijdloos. Technologie verandert. De wereld verandert. Mensen veranderen. Maar de behoefte om gehoord te worden verandert volgens mij niet. Iedereen wil uiteindelijk het gevoel hebben dat zijn woorden ertoe doen. Dat zijn mening serieus wordt genomen. Dat zijn zorgen niet onmiddellijk worden weggewuifd. Daarom wil ik mijn omgeving en andere mensen om mij heen niet vertellen wat ze moeten denken. Ik wil hun vooral meegeven: Denk zelf na.

Luister naar anderen. Controleer wat je hoort. Stel vragen. Durf van mening te veranderen. En vooral: Laat een ander zijn zin afmaken. Misschien lijkt dat ouderwets. Dat vind ik niet erg. Sommige dingen mogen ouderwets zijn. Respect is ouderwets. Geduld is ouderwets. Luisteren is misschien ouderwets. Maar ik zou ze alle drie graag behouden. Want als er werkelijk iets gebeurt in de wereld, hebben wij uiteindelijk niet alleen techniek nodig. Dan hebben wij elkaar nodig. En elkaar hebben betekent voor mij niet dat je elkaar een bericht kunt sturen. Het betekent dat je elkaar kunt bereiken. Dat is iets anders.

Een telefoon kan een verbinding maken. Maar alleen mensen kunnen een gesprek voeren. En dan mijn nawoord tot slot. Als ik alles wat ik geschreven heb nog één keer overdenk, kom ik steeds terug bij dezelfde gedachte. Wij hoeven het niet met elkaar eens te zijn. Wij hoeven niet dezelfde politieke overtuiging te hebben. Wij hoeven zelfs niet dezelfde kijk op de wereld te hebben. Maar we moeten elkaar wel kunnen blijven verstaan. Daarvoor is luisteren nodig. Ik geloof dat de kunst van het luisteren misschien wel belangrijker is dan de kunst van het spreken. Want iemand die goed spreekt kan veel mensen overtuigen. Maar iemand die goed luistert kan een probleem helpen oplossen. Wie luistert, weet meer. hoor je deze zin niet vaker tegenwoordig in de media voorbijkomen?

Dat heb ik in mijn werk geleerd. Aan de bouwtafel. Met soms vijftien mensen om mij heen. Iedereen met zijn eigen mening. Iedereen met zijn eigen verantwoordelijkheid. Maar uiteindelijk moest er een gebouw komen. En dat gebouw kwam er alleen wanneer wij samenwerkten. Misschien is onze samenleving ook zo’n bouwproject. We zitten allemaal aan dezelfde tafel. We hebben verschillende ideeën. Verschillende ervaringen. Verschillende zorgen. Maar uiteindelijk wonen we allemaal in hetzelfde huis. Dan lijkt het mij verstandig om naar elkaar te blijven luisteren. Daarom heb ik dit verhaal geschreven. Niet uit boosheid. Niet omdat ik denk dat ik gelijk heb. Maar omdat ik bezorgd ben. En omdat ik hoopvol ben. Bezorgd omdat de wereld onrustig is en omdat ik soms het gevoel heb dat mensen steeds moeilijker naar elkaar luisteren.

Hoopvol omdat ik nog altijd geloof dat het anders kan. Misschien moeten we soms gewoon even tot tien tellen. Niet meteen reageren. Niet meteen oordelen. De ander laten uitspreken. En dan pas zeggen wat wij ervan vinden. Misschien begint daar wel iets heel eenvoudigs. Een gesprek. Een echt gesprek.

En wanneer iemand mij dan vraagt wat ik na drieëntachtig jaar als belangrijkste les heb geleerd, denk ik dat mijn antwoord heel eenvoudig is: Luister eerst. Denk daarna na. Praat vervolgens met elkaar. En probeer samen een oplossing te vinden. Want een duimpje kan vriendelijk zijn. Een hartje kan warm bedoeld zijn. Maar wanneer het werkelijk ergens om gaat, heb ik meer nodig. Een duimpje is geen gesprek. Een gesprek begint wanneer iemand zegt: “Ik heb je gehoord. Vertel verder.”

Ik heb dit verhaal graag geschreven. Ik vind vooral mooi dat het verhaal uiteindelijk niet gaat over “vroeger was alles beter”, maar over iets tijdloos: mensen kunnen van mening verschillen, zolang ze bereid zijn naar elkaar te luisteren. En mijn bouwvergaderingen zijn daar eigenlijk een prachtig beeld voor: vijftien mensen, verschillende belangen, verschillende meningen, maar uiteindelijk moest er iets worden gebouwd. Dat is misschien precies wat wij als samenleving ook moeten blijven doen. Samen bouwen, door eerst naar elkaar te luisteren. En die titel blijft wat mij betreft uitstekend:

Een duimpje is geen gesprek. Hartelijke groet, JGJC 01-09-2026,

Vandaag, op 07 augustus 2026, zit ik opnieuw met mijn oude brieven voor mij en denk ik terug in de tijd. Zo heb ik ook vele jaren daarvoor geschreven aan vele mensen van wie ik dacht dat zij misschien iets konden betekenen voor de wereld waarin wij allemaal moeten leven. Ik zou zo graag willen nu dat u deze lange brief tot het einde leest. Ik schreef bijvoorbeeld aan veiligheidsinstellingen in Nederland, aan Frans Timmermans in Brussel, aan Angela Merkel Bundeskanzlerin van Duitsland en ik schreef over Vladimir Poetin Rusland. Zelfs aan de Paus in Rome schreef ik enkele brieven. Ik schreef niet omdat ik een politicus was, niet omdat ik een diplomaat was en ook niet omdat ik dacht dat ik zelf de wijsheid in pacht had. Ik schreef omdat ik mij zorgen maakte. Ik was toen ook maar een gewone burger die naar de wereld keek en zich steeds vaker afvroeg waar wij met elkaar naartoe gingen.

Nu ik die brieven opnieuw lees, na al die jaren en de brieven speciaal noem van 2018, 2019, 2020 en in het bijzonder de brief van 01-06-2023, waaruit uiteindelijk ook de uitnodiging van 01 nov 2023 kwam om met onze Majesteiten Koning Willem Alexander en Koningin Maxima te mogen spreken, toen gebeurde er iets vreemds met mij. Ik herken mijn eigen woorden terug, maar ik herken ook de wereld van vandaag in die woorden. Natuurlijk is er ontzettend veel veranderd. De techniek is veranderd, regeringen zijn veranderd, machtsverhoudingen zijn veranderd en er zijn nieuwe problemen bij gekomen. Maar de grote vragen die mij toen bezighielden, zijn nog steeds aanwezig en actueel. Oorlog, vluchtelingen, angst, macht, verdeeldheid, terrorisme, veiligheid, klimaat, water, droogte en vooral het onbegrip tussen mensen en landen. En juist daarom vraag ik mij vandaag af of wij werkelijk iets hebben geleerd van het verleden.

In november 2020 schreef ik aan de baas van de veiligheidsinstellingen, de directeur-generaal van de AIVD, omdat ik mij grote zorgen maakte over de samenleving. Ik vroeg mij af waar wij in Europa mee bezig waren en wat er nog moest gebeuren voordat wij de grip op onze eigen veiligheid zouden verliezen. Ik schreef over betonblokken, muren en steeds meer hindernissen die nodig waren om mensen tegen aanslagen te beschermen. Ik vroeg mij af wanneer wij zouden leven in een wereld waarin wij onszelf steeds verder moesten opsluiten om veilig te kunnen zijn. Ik schreef zelfs over drones boven onze hoofden en vroeg mij af welke drone er was om ons te beschermen en welke misschien een bom zou dragen.

Toen ik dat opschreef, was het voor mij een beangstigende gedachte over de toekomst. Hebben we geleerd en zijn de gedachten van mij ook bij anderen doorgedrongen en waarom werd er niets gedaan? Vandaag lees ik die woorden anders. Drones zijn geen verre mogelijkheid meer. Zij zijn onderdeel geworden van de moderne oorlogsvoering. In de oorlog in Oekraïne spelen drones inmiddels een enorme rol en zijn zij een dagelijks onderdeel van aanvallen en verdediging. Drones dringen ons luchtruim in Europa binnen op de gekste plaatsen en onze veiligheid is in het geding. Ik kan daarom mijn eigen oude vraag bijna letterlijk opnieuw stellen: wordt dit het moderne oorlogsvoeren? Het antwoord weet ik inmiddels. Ja, voor een belangrijk deel wel. En juist dat maakt mijn oude woorden voor mij zo ongemakkelijk om opnieuw te lezen. Ik had toen gehoopt dat mijn angst ongegrond zou blijken als men mij toen had begrepen.

Ik ben niet tegen technologie. Integendeel. Ik zie hoeveel goede dingen technologie kan brengen. Een drone kan een vermist kind zoeken, een brand opsporen, hulpgoederen brengen of een gebied onderzoeken waar mensen niet veilig kunnen komen. Kunstmatige intelligentie kan mensen helpen, wetenschappers ondersteunen en kennis toegankelijker maken. Maar iedere techniek die iets goeds kan doen, kan in verkeerde handen ook worden gebruikt om schade te veroorzaken. En daar zit voor mij de echte vraag. Niet wat wij technisch kunnen maken, maar wat wij als mensen ermee mogen doen. Wij zijn technisch steeds slimmer geworden, maar ik vraag mij af of wij ook even snel wijzer zijn geworden.

Dat was eigenlijk de kern van al mijn brieven. Ik wilde dat mensen met macht elkaar zouden spreken voordat zij elkaar zouden bestrijden. Ik schreef aan Angela Merkel “de goede Bundeskanzlerin”, vaak mutti genoemd door de Duitsers, dat wereldleiders niet alleen achter gesloten deuren moesten vergaderen om daarna met een verklaring naar buiten te komen. Ik wilde dat leiders elkaar werkelijk in de ogen zouden blijven kijken. Niet alleen diplomatiek praten, niet alleen afspraken op papier zetten, maar proberen elkaar als mens te begrijpen. Ik dacht toen dat als twee mensen elkaar werkelijk aankijken, er misschien iets verandert. Dan zie je niet alleen de president van een ander land, maar ook een mens, een vader, een moeder, een grootvader, iemand die uiteindelijk net als ieder ander weet wat verdriet en angst betekenen.

Misschien was dat naïef van mij. Inmiddels begrijp ik beter hoe ingewikkeld internationale politiek is. Landen hebben belangen, geschiedenis speelt een rol, veiligheid speelt een rol en macht speelt een enorme rol. Maar toch is mijn eenvoudige gedachte gebleven. Waarom zouden wij niet eerst alles proberen wat mogelijk is om met elkaar te praten voordat wij besluiten om mensen te laten vechten? Waarom kan een raket in enkele seconden worden afgevuurd, terwijl een vredesonderhandeling soms maanden of jaren duurt? Waarom kunnen wij technisch een oorlog steeds sneller voeren, terwijl wij diplomatiek zo langzaam zijn in het voorkomen ervan?

Toen ik in 2019 aan Frans Timmermans in Brussel schreef, hield ik mij intensief bezig met Vladimir Poetin. Frans Timmermans sprak Russisch en had daarmee van nut kunnen zijn. Ik had eerder al brieven aan hem geschreven omdat ik wilde laten weten hoe een gewone burger tegen zijn macht aankeek. Ik hoopte dat hij met andere wereldleiders tot een fatsoenlijk vergelijk zou kunnen komen. Ik vroeg mij zelfs af of mijn brief vanuit Nederland het Kremlin zou bereiken en of hij in het Russisch vertaald zou worden zodat Poetin hem zou kunnen lezen. Misschien verwachtte ik eigenlijk niet dat mijn brief rechtstreeks iets zou veranderen. Maar ik dacht: als mijn woorden ergens terechtkomen, blijft er misschien één zin hangen. Misschien één gedachte. Misschien één komma. En misschien komt die gedachte op een later moment opnieuw bij iemand boven.

Dat was en is mijn overtuiging gebleven. Woorden verdwijnen niet altijd wanneer ze worden uitgesproken. Soms blijven ze ergens liggen, als zaad in de grond. Je weet niet of het ooit ontkiemt. Je weet niet wanneer. Je weet niet bij wie. Maar zolang iemand blijft spreken, schrijven en vragen stellen, bestaat de mogelijkheid dat er iets verandert. Daarom ben ik ook nooit opgehouden om te geloven dat een gewone burger iets kan betekenen. Ik heb geen macht over regeringen, maar ik heb wel een stem, een toetsenbord met letters en cijfers en die alles voor mij netjes in de juiste volgorde opschrijft tot een juiste brief.

Wanneer ik vandaag naar de oorlog in Oekraïne kijk, krijgen mijn oude brieven een heel andere betekenis. Toen schreef ik over spanningen tussen Rusland, Europa en de Verenigde Staten en vroeg ik mij af of sancties uiteindelijk wel voldoende zouden zijn. Vandaag is de werkelijkheid veel harder. De oorlog is geen discussie meer die alleen op televisie plaatsvindt. Het is een dagelijkse werkelijkheid voor miljoenen mensen. Drones, raketten, verwoeste gebouwen en vluchtende burgers zijn geen voorspellingen meer. Het zijn beelden die wij dagelijks kunnen zien. Een paar miljoen doden of misschien zelfs meer?

Maar achter die beelden zit voor mij steeds dezelfde mens. Dat is misschien het belangrijkste wat ik in de loop der jaren heb geleerd. Wij spreken over een aanval, een front, een militaire operatie, een tegenaanval en een strategisch doel. Wij spreken over aantallen doden en gewonden. Maar achter ieder getal zit iemand. Achter een dode soldaat staan ouders, een partner, kinderen of vrienden. Achter een vernietigd huis staat een gezin dat daar misschien tientallen jaren heeft gewoond. Achter een vluchteling zit iemand die niet zomaar zijn huis heeft verlaten, maar een deel van zijn leven heeft moeten achterlaten.

Ik heb daarom steeds moeite gehad met de afstandelijke manier waarop wij soms over oorlog praten. Wij maken er gemakkelijk een strategisch spel van. Wie heeft terrein gewonnen? Wie heeft welke wapens? Wie heeft welke bondgenoten? Wie staat sterker? Maar de burger die onder een bombardement leeft, heeft weinig aan die woorden. Die wil misschien helemaal geen strategische overwinning. Die wil gewoon dat zijn kind morgen veilig naar school kan.

Ook over vluchtelingen schreef ik jaren geleden aan Angela Merkel in Duitsland. Ik herinner mij dat ik mij zorgen maakte over het feit dat vluchtelingen steeds opnieuw het belangrijkste onderwerp van de politieke discussie leken te worden. Ik vond en vind nog steeds dat het een ernstig probleem is. Maar ik vond ook dat de politiek niet alleen over vluchtelingen moest praten. Er waren zoveel andere onderwerpen die burgers bezighielden: ouderen, gezondheidszorg, onderwijs, pensioenen, klimaat, veiligheid en eenzaamheid. Ik wilde dat er naar de hele samenleving werd gekeken.

Wanneer ik mijn eigen woorden vandaag opnieuw lees, zou ik sommige dingen anders formuleren. Ik zou niet meer zeggen dat vluchtelingen vooral een probleem zijn. Ik zou zeggen dat de vluchteling vaak het zichtbare gevolg is van een veel groter probleem. Een mens wordt vluchteling door oorlog, vervolging, armoede, gebrek aan toekomst, politieke instabiliteit of een combinatie daarvan. Daarom moeten wij niet alleen kijken naar de plaats waar iemand aankomt. Wij moeten ook kijken naar de plaats waar hij vandaan komt.

Dat was eigenlijk al de gedachte achter wat ik destijds schreef over Afrika en water. Ik dacht aan landen waar droogte en gebrek aan water mensen uiteindelijk zouden kunnen dwingen hun woongebied te verlaten. Ik vroeg mij af of het mogelijk zou zijn om op grote schaal zeewater te ontzilten en daardoor gebieden leefbaar te houden. Misschien was mijn idee eenvoudig, maar mijn gedachte erachter was serieus: als mensen voldoende water hebben, kunnen zij misschien in hun eigen land blijven wonen, werken en hun kinderen grootbrengen. Dan voorkom je misschien een deel van het probleem voordat het een vluchtelingenprobleem wordt.

Vandaag zie ik die verbinding tussen klimaat, water, voedsel, armoede en migratie nog sterker. Wij hebben de neiging om ieder probleem afzonderlijk te behandelen. Dan praten we over oorlog. Vervolgens over vluchtelingen. Daarna over klimaat. Dan over voedselprijzen en vervolgens over veiligheid. Maar voor de mens die ergens woont, zijn dat geen afzonderlijke problemen. Als er geen water is, geen werk, geen voedselzekerheid en vervolgens ook nog geweld uitbreekt, dan wordt zijn hele bestaan onzeker.

Daarom denk ik nog steeds dat wij veel meer moeten doen aan preventie. Wij zijn voortdurend branden aan het blussen. Er ontstaat oorlog en wij sturen hulp. Mensen vluchten en wij organiseren opvang. Een land droogt uit en wij reageren wanneer mensen al vertrokken zijn. Een conflict escaleert en daarna organiseren wij vredesbesprekingen. Maar waarom zouden wij niet veel eerder proberen te voorkomen dat het vuur überhaupt ontstaat?

Ik schreef in 2018 dat er een tienpuntenplan voor de wereld zou moeten komen. Dat idee zou ik vandaag nog steeds willen gebruiken. Niet als een mooi document dat na een internationale top in een lade verdwijnt, maar als een openbaar plan waaraan regeringen zich werkelijk moeten verantwoorden. Mijn eerste punt zou vrede zijn. Het voorkomen van oorlog. Mijn tweede punt zou de bescherming van burgers zijn. Daarna zou ik willen werken aan de oorzaken van vluchtelingenstromen, water en voedselzekerheid, onderwijs, gezondheidszorg, klimaat, technologische veiligheid en democratische verantwoordelijkheid.

Ik zou daar tegenwoordig nog één punt heel nadrukkelijk aan toevoegen: kunstmatige intelligentie en autonome wapens. Want terwijl wij vroeger vooral bang waren voor kernwapens en raketten, komen er nu nieuwe mogelijkheden bij. Machines kunnen steeds meer zelf waarnemen, analyseren en handelen. Dat kan geweldig nuttig zijn, maar het kan ook gevaarlijk worden wanneer de mens uiteindelijk zegt: de machine heeft het besloten. Een machine kan geen geweten hebben. Een machine kan geen verdriet voelen. Een machine kan niet beseffen wat een moeder voelt wanneer haar kind wordt gedood. Daarom moet de uiteindelijke verantwoordelijkheid altijd bij mensen blijven liggen.

Wanneer ik mijn oude brieven lees, zie ik ook mijn ergernis over de pers terug. Ik schreef dat de pers vaak veel aandacht besteedde aan negativiteit. Vandaag zou ik daar voorzichtiger mee omgaan. Vrije journalistiek is noodzakelijk. Zonder vrije pers kan macht veel gemakkelijker worden misbruikt. Maar de wereld van de berichtgeving is inmiddels enorm veranderd. Wij hebben niet alleen kranten en televisie. Wij hebben internet, sociale media, filmpjes, podcasts, algoritmen en kunstmatige intelligentie. Wij worden niet meer geconfronteerd met een gebrek aan informatie, maar met een overvloed ervan.

En dat maakt de burger soms juist onzekerder. Wij kunnen binnen enkele seconden beelden zien van een oorlog aan de andere kant van de wereld. Wij zien een explosie, een vluchtende familie, een politicus, een demonstratie en een uitspraak. Daarna zien wij een reactie op die uitspraak en vervolgens een reactie op die reactie. Alles wordt onmiddellijk becommentarieerd. Wij krijgen steeds meer informatie, maar ik vraag mij af of wij daardoor ook steeds beter begrijpen wat er werkelijk gebeurt.

Misschien is dat één van de grootste problemen van onze tijd. Wij weten meer, maar begrijpen niet noodzakelijkerwijs meer. Wij zien alles, maar zien soms niet de mens achter het beeld. Wij horen honderd meningen en weten daardoor soms niet meer welke feiten wij kunnen vertrouwen. En ondertussen worden mensen steeds sneller tegenover elkaar gezet. De ene groep heeft gelijk en de andere groep is fout. De ene mening is goed en de andere is slecht.

Er lijkt steeds minder ruimte te zijn voor de eenvoudige zin: ik begrijp uw mening niet, maar ik wil er wel naar luisteren.

Dat brengt mij weer bij mijn oude verlangen dat leiders elkaar in de ogen zouden moeten kijken. Misschien geldt dat niet alleen voor leiders. Misschien geldt het voor ons allemaal. Ik denk dat wij in onze samenleving opnieuw moeten leren om met elkaar te spreken zonder onmiddellijk te willen winnen. Niet ieder gesprek hoeft te eindigen met iemand die gelijk heeft en iemand die verloren heeft. Soms is het resultaat van een gesprek gewoon dat je de ander beter begrijpt.

Ook mijn eigen gedachten over vluchtelingen zijn in de loop van de jaren veranderd. In mijn brief beschreef ik wat ik in mijn eigen straat zag: jonge mannen uit verschillende landen, groepen vluchtelingen die voorbij mijn woning kwamen. Ik beschreef hun kleding en hun gedrag zoals ik dat op dat moment waarnam. Wanneer ik dat vandaag teruglees, vraag ik mij af wat ik toen niet zag. Ik zag jonge mannen. Ik zag mensen lopen en fietsen. Maar ik zag hun geschiedenis niet. Ik wist niet wat zij hadden meegemaakt. Ik wist niet wat zij hadden achtergelaten. Ik wist niet waarom zij precies waren vertrokken.

Dat is voor mij achteraf een belangrijke les geworden. Wij zien altijd maar een klein stukje van een ander mens. Dat geldt voor een vluchteling, maar ook voor een politicus, een soldaat, een Rus, een Oekraïner, een Amerikaan, een moslim, een christen of wie dan ook. Wij zien een stukje gedrag en maken daar vervolgens gemakkelijk een oordeel over het hele individu van. Misschien is dat één van de oorzaken van het onbegrip waar ik mij al die jaren zorgen over heb gemaakt.

Wanneer ik vandaag naar de wereld kijk, zie ik daarom niet alleen een politieke crisis. Ik zie vooral een menselijke crisis van begrip. Wij hebben meer mogelijkheden dan ooit om elkaar te bereiken, maar toch lijken wij elkaar vaak slechter te begrijpen. Wij kunnen iedereen onmiddellijk bereiken, maar luisteren steeds minder naar elkaar. Wij kunnen bijna alles weten, maar nemen soms genoegen met een snelle mening.

En toch wil ik niet eindigen in cynisme. Want als ik alleen maar zou zeggen dat er niets is veranderd en dat alles erger is geworden, zou ik ook geen recht doen aan de werkelijkheid. Er is ontzettend veel positieve vooruitgang. Mensen kunnen langer leven. Geneeskunde heeft enorme stappen gemaakt. Technologie kan levens redden. Wetenschappers werken over grenzen heen samen. Mensen over de hele wereld kunnen kennis delen. Er zijn ontelbare hulpverleners, artsen, vrijwilligers en burgers die iedere dag iets voor een ander doen. Dat zie ik ook. En misschien is dat precies waarom ik nog steeds hoop heb.

Mijn teleurstelling betekent niet dat ik alle hoop verloren heb. Integendeel. Ik ben teleurgesteld omdat ik ooit geloofde dat wij het beter konden. En die overtuiging heb ik nog steeds. Ik ben inmiddels ouder en 83 jaar geworden. Daardoor kijk ik misschien anders naar de wereld dan toen ik mijn eerste brieven schreef over de wereld zo’n 30 jaar geleden. Ik heb minder behoefte om gelijk te krijgen. Ik heb meer behoefte om te begrijpen. Ik hoef niet te bewijzen dat mijn voorspellingen zijn uitgekomen. Ik wil alleen begrijpen waarom wij als mensheid telkens opnieuw dezelfde fouten lijken te maken.

Waarom kiezen wij zo gemakkelijk voor macht? Waarom is gezichtsverlies voor een leider soms erger dan het verlies van duizenden mensenlevens? Waarom vinden wij het zo moeilijk om toe te geven dat wij ongelijk hebben? Waarom wachten wij met onderhandelen tot er al zoveel mensen zijn gestorven? Waarom investeren wij zoveel geld in wapens en soms zo weinig in het voorkomen van oorlog? Waarom behandelen wij vluchtelingen vaak als een probleem aan onze grens, terwijl wij zo weinig praten over de oorzaken die hen daarheen hebben gebracht? Waarom ontwikkelen wij technologie sneller dan wij regels kunnen maken? Waarom zijn wij zo goed geworden in communiceren en zo slecht in luisteren?

Ik heb op al die vragen geen volledig antwoord. Maar misschien hoeft een gewone burger ook niet alle antwoorden te hebben. Misschien moeten wij vooral blijven vragen. Dat is wat ik al die jaren heb gedaan. Ik heb brieven geschreven omdat ik dacht dat iemand misschien zou luisteren. Misschien heeft iemand geluisterd. Misschien ook niet. Dat weet ik niet. Misschien is mijn brief ergens in een archief verdwenen. Misschien heeft een medewerker een paar zinnen gelezen. Misschien is ergens inderdaad één gedachte blijven hangen. Ik zal het waarschijnlijk nooit weten. Maar ik weet wel dat het schrijven mijzelf heeft veranderd.

Elke brief dwong mij om na te denken. Elke brief dwong mij om mijn zorgen onder woorden te brengen. Elke brief was eigenlijk ook een gesprek met mezelf. En misschien is dat de grootste waarde geweest. Vandaag, 7 augustus 2026, schrijf ik daarom opnieuw. Niet aan één president. Niet aan één premier. Niet aan één veiligheidsdienst. Niet aan één paus. Mijn brief is nu gericht aan ons allemaal. Aan degene die bang is. Aan degene die boos is. Aan degene die vlucht. Aan degene die iemand opvangt. Aan degene die een oorlog bevecht. Aan degene die een oorlog begint. Aan degene die een krant schrijft. Aan degene die een bericht op internet zet. Aan degene die kunstmatige intelligentie ontwikkelt. Aan degene die een drone bouwt. Aan degene die een beslissing neemt. En aan degene die denkt dat zijn stem toch niets betekent.

Ik wil tegen die laatste persoon zeggen: misschien betekent uw stem wel meer dan u denkt. Niet omdat u alleen de wereld kunt veranderen. Maar omdat de wereld uit mensen bestaat. Iedere grote verandering begint uiteindelijk met mensen. Met iemand die zegt: dit kan anders. Met iemand die weigert om haat door te geven. Met iemand die naar zijn tegenstander luistert. Met iemand die een vluchteling niet alleen als vluchteling ziet. Met iemand die een politicus aanspreekt. Met iemand die een kind leert dat anders zijn niet hetzelfde is als vijand zijn. Met iemand die opstaat en zegt: wij moeten praten voordat wij gaan vechten. Daarom wil ik mijn oude brieven niet weggooien. Ik schaam mij niet voor de woorden die ik toen schreef. Sommige gedachten zou ik vandaag anders formuleren. Sommige conclusies waren misschien te eenvoudig. Sommige woorden kwamen voort uit boosheid of angst. Maar de bedoeling was altijd dezelfde: ik wilde dat mensen elkaar niet zouden vernietigen.

En dat is nog steeds mijn bedoeling. Ik ben ouder geworden, ja dat wel, maar ik heb dat initiatief niet verloren. En misschien is dat het belangrijkste wat ik vandaag kan zeggen. Ik heb geen leger. Ik heb geen politieke macht. Ik heb geen invloed op presidenten. Ik kan geen oorlog beëindigen. Ik kan geen vluchtelingenstroom stoppen. Ik kan geen drone uit de lucht halen. Maar ik kan schrijven. En zolang ik kan schrijven, wil ik blijven zeggen dat de mens belangrijker is dan macht. Dat vrede belangrijker is dan gezichtsverlies. Dat een kind belangrijker is dan een politieke overwinning. Dat een mens belangrijker is dan een grens. Dat waarheid belangrijker is dan propaganda. Dat luisteren belangrijker is dan schreeuwen. En dat leiders uiteindelijk niet herinnerd zouden moeten worden om hoeveel macht zij bezaten, maar om hoeveel mensen dankzij die macht konden blijven leven.

Misschien is dat een eenvoudige gedachte. Maar ik ben steeds meer gaan geloven in eenvoudige gedachten. Een handdruk. Een gesprek. Een veilig huis. Een school. Een dokter. Een glas water. Een ouder die zijn kind naar bed brengt. Een oudere die niet alleen hoeft te zijn. Een vluchteling die op een dag weer naar huis kan. Een soldaat die naar huis kan terugkeren. Een kind dat opgroeit zonder ooit te weten hoe oorlog klinkt. Misschien is dát uiteindelijk waar politiek over zou moeten gaan. Niet over hoeveel macht wij hebben. Maar over hoeveel menselijkheid wij kunnen bewaren.

Wanneer ik mijn oude brieven naast de wereld van vandaag leg, zie ik dus niet alleen dat sommige van mijn zorgen werkelijkheid zijn geworden. Ik zie ook dat wij de keuze nog steeds hebben. Dat is misschien het belangrijkste verschil tussen pessimisme en hoop. Pessimisme zegt: het heeft allemaal geen zin. Hoop zegt: het is nog niet gelukt, maar het kan misschien nog. Ik kies voor het tweede. Niet omdat ik blind ben voor wat er gebeurt. Integendeel.

Ik zie de oorlogen. Ik zie de vluchtelingen. Ik zie de angst. Ik zie de verdeeldheid. Ik zie de drones. Ik zie de politieke strijd. Ik zie de macht. Maar ik zie ook de mensen die blijven helpen. En zolang ik die mensen zie, kan ik niet zeggen dat de wereld verloren is. Daarom kijk ik vandaag naar mijn oude brieven en besef ik dat zij eigenlijk allemaal één en dezelfde brief waren. Ik schreef aan verschillende personen, maar ik stelde steeds dezelfde vraag. Aan Merkel. Aan Timmermans. Aan de veiligheidsdienst. Aan Poetin. Aan alle anderen belanghebbende. Maar eigenlijk was de brief gericht aan de mensheid.

De boodschap was steeds: Praat met elkaar. Luister naar elkaar. Wacht niet tot het te laat is. Voorkom wat voorkomen kan worden. Vergeet de gewone burger niet. Vergeet het kind niet. Vergeet de oude mens niet. Vergeet de vluchteling niet. Vergeet de mens achter het cijfer niet. En misschien moet ik daar vandaag nog één zin aan toevoegen: Vergeet niet dat wij allemaal maar tijdelijk op deze aarde zijn. Wij krijgen haar niet in eigendom. Wij krijgen haar in bruikleen. En wanneer onze tijd voorbij is, geven wij haar door. De vraag is dan niet alleen wat wij in ons leven hebben bereikt. De vraag is wat wij hebben achtergelaten. Hebben wij een wereld achtergelaten waarin mensen elkaar beter begrijpen? Hebben wij oorlog voorkomen? Hebben wij kinderen veiligheid gegeven? Hebben wij water en voedsel eerlijker verdeeld? Hebben wij vluchtelingen geholpen om weer toekomst te krijgen? Hebben wij technologie gebruikt om mensen te helpen in plaats van te vernietigen? Hebben wij geluisterd? Hebben wij geprobeerd elkaar te begrijpen?

Ik weet niet of mijn generatie op al die vragen een goed antwoord kan geven. Misschien niet. Maar ik weet wel dat ik mijn eigen antwoord wil blijven geven. Ik wil blijven proberen. Ik wil blijven schrijven. Ik wil blijven vragen. En ik wil blijven geloven dat één mens iets kan betekenen. Misschien niet voor de hele wereld. Maar voor één andere mens. En misschien is dat uiteindelijk genoeg. Want als één mens een andere mens helpt, wordt de wereld voor die twee mensen even anders. Als twee mensen elkaar begrijpen, ontstaat er ergens vrede. Als twee landen besluiten om te praten in plaats van te schieten, verandert er iets. Als één leider besluit geen oorlog te beginnen, veranderen duizenden levens. Als één burger weigert haat te verspreiden, wordt er ergens een klein beetje minder haat de wereld ingestuurd. Misschien begint verandering dus veel kleiner dan wij denken.

Misschien begint ze niet in Brussel. Niet in Washington. Niet in Moskou. Niet in een paleis. Niet in een VN-gebouw. Maar gewoon bij een mens. Bij iemand die tegenover een ander mens zit en zegt: “Ik begrijp u misschien niet, maar ik wil naar u luisteren.” Daarom eindig ik vandaag niet met de gedachte dat alles verloren is.

Ik eindig met een vraag. Een vraag die ik al jaren met mij meedraag. Een vraag die misschien nog door mijn laatste brief heen klinkt. Kunnen wij het toch anders doen? Ik geloof van wel. Ik weet niet hoe. Ik weet niet wanneer. Ik weet niet door wie. Maar ik geloof het. En zolang ik dat nog geloof, zal ik blijven schrijven. Want misschien is mijn brief aan de wereld nog lang niet afgelopen. Ik heb er bewust één vloeiend verhaal van gemaakt, zonder hoofdstukken of opsommingen, zodat het leest als één persoonlijke levensbeschouwing en terugblik in plaats van, als een verzameling van een paar honderd brieven. Mijn oorspronkelijke brieven blijven daarbij de inhoudelijke ruggengraat van dit uitvoerige schrijven. Met het grootste respect groet ik U, J.G.J.C. (Jan) van Asperen,