De versnelling van de tijd.

Een reflectie op ouder worden, herinnering en betekenis.

Toen ik deze ochtend wakker werd, kwam er een gedachte boven die velen herkennen maar zelden zo kernachtig wordt uitgesproken als vandaag door mij. Met een beetje hulp van AI heb ik een karikatuur laten maken en wat teksten bijeengebracht tot dit uiteindelijke verhaal uit mijn hart.

“De tijd gaat steeds sneller. Nu ik 82 ben, lijkt het alsof de dagen en jaren voorbijschieten als een sneltrein, en alsof men tegen mij zegt, schiet op, maak plaats en schuif op.”

In deze ene zin ligt een wereld besloten. Het gaat niet alleen over de ervaring van tijd, maar ook over de confrontatie met de ouderdom, met de rol van de mens in de samenleving, met de angst om overbodig te worden. Het is een ervaring die ons allen vroeg of laat raakt, hoe verder we vorderen in het leven, hoe sneller de tijd lijkt te gaan, en hoe meer we voelen dat we niet oneindig kunnen blijven op deze overvolle planeet.

Dit verhaal is een poging om mijn ervaring te ontrafelen en om mij te verdiepen in dit gegeven. Niet om er een definitief antwoord op te vinden hoor, nee, de tijd is een mysterie die ons altijd zal blijven ontsnappen, maar meer om woorden te vinden voor dat gevoel dat zo sterk vanmorgen in mij opkwam toen ik nog in bed lag. Ik wil proberen dicht bij dat gevoel te blijven, dat de tijd, op hoge leeftijd, niet meer de langzaam stromende rivier van mijn jeugd is, maar een hoge snelheidstrein die mij voorbijraast. Dat de tijd sneller lijkt te gaan, is iets dat velen met mij op oudere leeftijd zullen beamen. Een kind ervaart een zomervakantie als eindeloos. Voor een volwassene lijkt de vakantie in een oogwenk voorbij. Maar voor een 82-jarige zoals ik is het soms alsof het vorige kerstfeest nog maar net voorbij is, en het volgende Kerstfeest alweer over enkele maanden voor de deur staat.

Mensen hebben geprobeerd dit te verklaren. Hier is een theorie voorbedacht, wanneer je vijf bent, is één jaar een vijfde van je leven. Dat voelt enorm lang. Wanneer je 82 bent, is een jaar slechts een tweeëntachtigste deel van je levensweg. Relatief gezien is dat laatste een veel kleiner deel. Daardoor lijkt het alsof de jaren korter worden. Maar er is meer. Kinderen lees ik ergens, beleven voortdurend iets nieuws, de eerste schooldag, het eerste vriendje, de eerste fietstocht zonder zijwieltjes. Nieuwe ervaringen vertragen de tijd, omdat ze intens in het kinderlijke geheugen worden opgeslagen en moeten worden verwerkt. Ouderen daarentegen kennen al veel van die momenten. De dagen lijken meer op elkaar, waardoor de tijd sneller lijkt te verlopen.

Neem bijvoorbeeld de eerste keer dat ik verliefd werd. Ik herinner mij nog goed hoe traag de tijd ging in die dagen, hoe elk uur een eeuwigheid leek te zijn, altijd gevuld met spanning en verwachting. Wanneer zie ik mijn meisje weer en het leek een eeuwigheid te duren, ik kon niet wachten. Vergelijk dat met nu, een gewone dag waarop ik opsta, ik ontbijt, ik lees de krant op mijn pc, een wandeling maak ik samen met mijn vrouw, en voor je het weet is de dag voorbij. De routine vervaagt de tijd bedenk ik mij. Mijn lichaam verandert. De interne klok vertraagt, mijn lichaam wordt trager, mijn hersenen verwerken prikkels anders dan in mijn jeugd. Soms voelt een dag traag omdat mijn lichaam niet meer zo snel reageert, maar in de beleving van weken en jaren lijkt het juist een versnelling te zijn. Het is alsof ik in een boot zit die langzaam al roeiend voortgaat, maar door de rivierstroom zelf steeds sneller wordt meegevoerd of ik wil of niet.

Mijn opmerking gaat verder dan alleen de beleving van de tijd. Ik zeg ook, “Het lijkt wel alsof men voor mij de tijd heeft ingevuld en dat men wil zeggen, schiet ’n beetje op, maak plaats.” Dat raakt aan een pijnlijke realiteit, de manier waarop onze samenleving naar ouderen kijkt. In veel traditionele culturen werden ouderen geëerd. Ze waren de hoeders van verhalen, de dragers van wijsheid. Hun levenservaring werd gezien als een schat. In stammen in Afrika of Azië worden belangrijke beslissingen vaak pas genomen na raadpleging van de ouderen. In ons moderne Westen daarentegen overheerst vaak een andere houding, door snelheid, productiviteit, jeugdigheid. Wij ouderen passen daar niet altijd meer in.

Ik zie dat in de manier waarop reclame wordt gemaakt altijd jeugd en vitaliteit benadrukt. Ik zie het in het beleid rond het pensioen, daar waar ouderen vaak gezien worden als opsouperende lastposten. Ik zie het in de digitalisering, waarin alles via een app of computer moet, een wereld waarin ik als een van de ouderen gemakkelijk buitengesloten wordt. Ik stel mij het volgende voor, ik sta in de supermarkt bij A-H en probeer via een zelfscan-kassa af te rekenen. Achter mij staan een aantal jongere, mensen die gehaast naar hun bestemming willen. Ik zoek rustig naar de juiste knop op het scanapparaat, maar ik voel de ongeduldige en haastige blikken die priemen in mijn rug. Dat is precies die boodschap, schiet op, maak plaats.

Het is niet altijd kwaadwillend, maar het doet mij wel pijn. Het zegt helemaal dat mijn ritme niet meer meetelt. De wereld gaat sneller dan ik, en ik moet me aanpassen of ik wil of niet. Het gevoel dat de tijd versnelt, wordt zo niet alleen innerlijk ervaren, maar ook van buitenaf steeds meer opgelegd. Op mijn 82^ste draag ik een schat aan herinneringen met mij mee. Ik kan terugdenken aan mijn jeugd, mijn ouders, mijn eerste schooldag, mijn eerste werkgever. Het verleden is meer dan rijk gevuld, en vaak levendiger dan de toekomst die korter is dan mijn doorlopen geschiedenis.

Herinneringen vertragen de tijd, omdat ik ze terugbreng naar een moment die weer tastbaar wordt. Het luisteren naar een oud liedje kan mij ineens terugplaatsen naar een dansavond in mijn jeugd bij danszaal van Berkel in mijn dorp toen ik op dansles was. De geur van versgebakken brood bij de bakker op zaterdagmorgen toen ik het brood van de bakker bij de klant bezorgde als bijverdienste, ook de natte aarde in het bos waarin wij als kind speelde, dit alles kan mij terugvoeren naar het dorp waar ik speelde en opgroeide en ook trouwde. Maar tegelijk maakt het terugblikken de tijd korter, ik besef hoe snel het allemaal is gegaan. Ik zie in een oogwenk de jaren voorbijschieten. Het verleden dat ooit eindeloos in de toekomst leek, ligt nu samengebundeld in enkele beelden, in verhalen die verpakt zijn in enkele dozen in het rek.

Vooruitkijken is heel anders. Waar ik als kind een heel leven voor mij zag, is de horizon nu beperkter geworden. Dat besef kan ineens pijnlijk zijn. Het kan ook een zekere helderheid brengen, ik hoef niet meer alles, ik kan mij richten op wat er echt toe doen. Toch overheerst vaak het gevoel van snelheid, als er minder toekomst is, dan lijkt elk jaar ook sneller voorbij te gaan. Het is alsof de zandloper bijna leeg is en de laatste korrels met een grotere vaart neervallen.

Religieuze tradities hebben altijd geprobeerd om de angst voor het voorbijgaan van de tijd te verzachten. In het christendom klinkt de gedachte dat de tijd in Gods hand ligt. In de Bijbel staat, “Voor God is één dag als duizend jaar en duizend jaar als één dag.” Dit relativeert mijn ervaring van versnelling. Het eeuwige leven staat buiten mijn klok. Het boeddhisme daarentegen leert dat alles vergankelijk is. Niets blijft. Het inzicht in die vergankelijkheid is geen bron van angst, maar van bevrijding. Ik hoef mij niet vast te klampen, ik kan loslaten en meebewegen. Mystieke tradities benadrukken het nu. Niet gisteren, niet morgen, maar op dit moment. Als je volledig aanwezig bent in dit ene ogenblik, de geur van koffie, het ruisen van de wind door het ventilatierooster in mijn appartement, dan kan dit moment al oneindig rijk zijn.

Aan de ene kant ervaar ik dat de jaren voorbijvliegen. Aan de andere kant gaat alles trager. Het lopen, het denken, het reageren, het kost mij veel meer tijd. Die tegenstelling kan verwarrend zijn. Het is alsof ik zelf in slow motion beweeg, maar de wereld om mij heen in fast forward. Misschien is dat precies waarom de ervaring van vervreemding zo sterk kan zijn, mijn eigen ritme en het ritme van de samenleving lopen ver uiteen. Toch kan die traagheid ook een gave zijn. Zo dwing ik mijzelf om aandachtiger te leven. Een wandeling van twintig minuten waarin ik elk blad en elke vogel zie, dat kan rijker zijn dan een gehaaste sprint van vijf minuten. De wereld openbaart zich vaak juist in die traagheid.

Hoe kunnen we omgaan met deze ervaring dat de tijd sneller gaat, en dat de wereld haast heeft om mij te verdringen? Individueel kan ik kiezen voor diepte in plaats van snelheid. Een gesprek voeren met een bekende, een boek dat ik herlees, een herinnering die ik opschrijf in brieven die over het leven gaan, dit zijn manieren om de tijd te vertragen en te verdiepen. Sociaal is het nodig dat de samenleving ouderen niet wegzet, maar waardeert. Wij ouderen dragen wijsheid, verhalen, perspectief. Mijn tempo kan een tegenwicht zijn tegen de hectiek van de moderne tijd. Cultureel moet ik een andere omgang met tijd leren, een cultuur die ook ruimte laat voor traagheid en reflectie. Dat betekent misschien minder fixatie op productiviteit en meer aandacht voor de menselijke maat.

Toen ik vanmorgen wakker werd en dacht: “De tijd gaat steeds sneller, op mijn 82^ste, de tijd vliegt voorbij, en het lijkt alsof men zegt, schiet toch ’n beetje op, maak plaats”, schuif op, deze gedachte raakt mij in de kern van mijn bestaan als een diepe waarheid aan.

De tijd versnelt inderdaad in mijn beleving naarmate ik ouder word. Maar die versnelling is niet enkel een dreiging. Ze kan ook een uitnodiging zijn om intenser te leven, om het moment meer te koesteren in een haastige wereld. Misschien is het antwoord niet om te proberen de tijd tegen te houden, dat kan niemand, maar om haar rijker te maken. Te midden van een wereld die haast heeft, dan kan ik een ander ritme vormen, het ritme van herinnering, van aandacht en wijsheid. En zo wordt de boodschap “schiet op, maak plaats” omgekeerd, niet een duw naar de uitgang, maar een uitnodiging om juist nú, in de resterende tijd, de waarde van het leven met volle kracht te laten zien en er van te genieten nu het nog kan.  *JGJCVA30-09-2025* De versnelling van de tijd*